SKAÐABÓTALÖG.


1. Inngangur. Aðdragandi. Samþykkt.

Þessi umfjöllun um skaðabótalög nr. 50/1993 skiptist í 3 kafla. Hinn fyrsti fjallar um aðdragandann að setningu laganna, frumvörpin tvö sem lögð voru fram hvort á sínu löggjafarþingi umsagnir um þau og meðferð þeirra á Alþingi.

Miðkaflinn fjallar um skipan og hlutverk örorkunefndar sem starfar skv. 10. gr. laganna og þess freistað að leggja mat á störf nefndarinnar.

Þriðji kaflinn fjallar svo um hvernig til hefur tekist með framkvæmd laganna. Þá verður rætt um hvort rétt sé að gera einhverjar breytingar á skaðabótalögum og þá hverjar.

2. Réttarástand fyrir 1. júlí 1993.

Eldri réttarreglur um ákvörðun skaðabóta fyrir líkamstjón á Íslandi mótuðust fyrir dómvenju á nokkrum áratugum og hafa reyndar enn verið í mótun eftir að skaðabótalög voru sett. Dæmi: Hrd 1995, bls. 937, Sjóvá - Almennar tryggingar hf. gegn Björgvin Richter, og Hrd. 1997, bls. 683, Guðrún Eiríksdóttir gegn íslenska ríkinu. Við ákvörðun skaðabóta var mat sérfróðs læknis á varanlegri örorku hins slasaða lagt til grundvallar og reynt að áætla framtíðartekjutap hans sem einstaklings. Markmiðið var, eins og ávallt í skaðabótarétti, að bæta fjártjón hins slasaða.

Almenn sátt ríkti um þetta bótakerfi og dómsmál voru fátíð, nema þegar deilt var um bótagrundvöll eða sakarskiptingu. Dómsmál þurfti og til þegar reynt var að bregðast við aðstæðum, sem höfðu áhrif á fjárhæð bótanna, svo sem vaxtabreytingum eða auknum kröfum um jafnrétti karla og kvenna. Einn af kostum þessa kerfis var sveigjanleikinn og Hæstiréttur hikaði ekki við að breyta fyrri dómvenju sinni, ef honum fannst nægilega sterk rök færð fyrir því, að forsendur fyrir ákvörðun skaðabóta væru breyttar.

Benedikt Sveinsson, hrl., lýsti þessu vel í grein sinni í fréttabréfi Sjóvár - Almennra hf., 1. tbl. 4. árgangur, mars 1992.

„Á hverju ári verða um fimmtán þúsund tjón hjá þeim sem tryggja hjá Sjóvá - Almennum hf., en langflest þeirra eru bætt árekstralaust í góðri samvinnu tryggingafélagsins og tjónþola. Minna en tugur þessara mála endar hjá dómstólum og þá er oft um að ræða prófmál af ýmsu tagi. "

Þarna er Benedikt reyndar að fjalla um öll tjón líka munatjón, en ekki líkamstjónin ein.

Ummælin sýna svart á hvítu hversu bótakerfið var fast í sessi. Ágreiningur var lítill sem enginn um grundvallarforsendur þess, mat læknis á varanlegri örorku og einstaklingsbundinn útreikning á tjóni hins slasaða í hlutfalli við niðurstöðu matsins. Þeim, sem um þessi mál fjölluðu, t.d. lögmönnum og uppgjörsmönnum vátryggingafélaganna, var þó ljóst að í örorkumatinu gat falist bæði ofmat og vanmat á varanlegu tekjutapi hins slasaða. Var þá oft tekið dæmi af sjómanni sem varð að fara í land í verr launað starf vegna smávægilegra fingurmeiðsla. En engin rökstudd gagnrýni hafði komið fram á þetta bótakerfi, sem var í stöðugri endurskoðun aðila bótamála og dómstóla og engin opinber umræða farið fram meðal lögfræðinga um æskilegar breytingar á því.

3. Ósk um að sett verði skaðabótalög.

Það er við þessar aðstæður, væntanlega um eða eftir mitt ár 1991, að Samband íslenskra tryggingafélaga óskar eftir því við dómsmálaráðherra, að bótakerfi það sem dómstólar höfðu mótað og lýst er hér að framan verði afnumið og ákvörðun um fjárhæð skaðabóta fyrir líkamstjón fest í lög.

Um þetta segir svo í fyrrnefndri grein stjórnarformanns Sjóvár - Almennra trygginga hf.

„Samband íslenskra tryggingafélaga hafði frumkvæði að því við dómsmálaráðherra að samið yrði nýtt frumvarp að skaðabótalögum, þar sem íslensk löggjöf yrði samræmd því sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. "

En svo mikið var kapp Sambandsins, að það mátti ekki vera að því að bíða eftir lögum frá Alþingi heldur reyndi sjálft að breyta gildandi rétti.

4. Verklagsreglur Sambands íslenskra tryggingafélaga.

Í byrjun nóvember 1991 fór að bera á því, að þeir starfsmenn vátryggingafélaganna, sem unnu að uppgjörum skaðabótamála fyrir líkamstjón, höfðu ekki lengur umboð til slíkra uppgjöra á grundvelli gildandi réttar.

Við eftirgrennslan kom í ljós, að hinn 1. nóvember höfðu félögin kynnt starfsmönnum sínum verklagsreglur, útgefnar af Sambandi íslenskra tryggingafélaga, reglur sem gengu þvert á gildandi íslenskan rétt.

Reglur þessar leiddu til mikilla málaferla á hendur félögunum og lauk nær öllum þessum málum á þann hátt sem sjá mátti fyrir. Dómstólar, og oft á endanum Hæstiréttur, dæmdu skaðabætur samkvæmt gildandi rétti, en ekki samkvæmt verklagsreglunum.

Félögin náðu þó nokkrum árangri með þessu samráði sínu:

1. Einhver hópur slasaðra, hugsanlega nokkur hundruð manns, gerði upp á grundvelli verklagsreglanna, því miður flestir með aðstoð lögmanna.

2. Í fyrstu dómsmálunum gerðu lögmenn almennt ekki athugasemdir við uppástungu lögmanna vátryggingafélaganna um matsmenn. Þegar þær matsgerðir voru lagðar fram í málunum kom í ljós, að í þeim var örorka hins slasaða nær undantekningarlaust metin lægri en í frummatinu. Matsmenn, og þá fyrst og fremst læknarnir, virtust hafa aðrar hugmyndir um afleiðingar tiltekinna áverka á líkama fólks, en almennt höfðu gilt hjá þeim læknum, sem áður höfðu metið örorku fólks.

Þegar þetta varð ljóst höfnuðu margir lögmenn, þ.á.m. greinarhöfundur, þessum tilnefningum félaganna. Komu þá aðrir læknar að málunum og meira samræmi varð milli mats dómkvadds matsmanns og frummatsins.

Þessi málaferli, matskostnaður, málskostnaður lögmanna beggja aðila, dráttarvextir á skaðabæturnar og fleira kostaði félögin óhemju fjármuni, einkum stóru félögin tvö, Vátryggingafélag Íslands hf. og Sjóvá - Almennar tryggingar hf., því hin félögin beittu verklagsreglunum af meiri skynsemi og sættu flest ef ekki öll málin.

Verklagsreglurnar voru tilraun Sambands íslenskra vátryggingafélaga til að beita afli í viðskiptum við dreifðan ósamstæðan og oft illa staddan hóp einstaklinga, sem höfðu orðið fyrir líkamstjóni.

Enginn opinber aðili, stéttarfélög, neytendasamtök eða kjörnir fulltrúar almennings lyfti litlafingri til að veita hinum slösuðu liðsinni og hindra þetta samráð um ólögmætar aðgerðir. Lögmenn og dómstóla þurfti til.

5. Fyrra frumvarpið.

5.1. Gerð frumvarpsins.

Dómsmálaráðherra brást fljótt við fyrrnefndri málaleitan Sambands íslenskra tryggingafélaga um frumvarp til skaðabótalaga, því í ársbyrjun 1992 var frumvarpið lagt fram á Alþingi, á 115. löggjafarþingi 1991-1992.

Í athugasemdum með frumvarpinu, bls. 7, kemur fram að það sé samið að tilhlutan dómsmálaráðherra. Þar segir einnig, að Arnljótur Björnsson, þá prófessor, hafi samið frumvarpið og Bjarni Þórðarson tryggingastærðfræðingur gert „ýmsar tölulegar athuganir og útreikninga sem stuðst var við þegar frumvarpið var samið ." Aðeins fylgdi frumvarpinu umsögn eins aðila, fjárlagaskrifstofu Fjármálaráðuneytis, sem kvað frumvarpið ekki hafa bein áhrif á fjárhag ríkissjóð og yrði það að lögum mætti reikna með því að vátryggingaiðgjöld lækkuðu.

Það vakti nokkra athygli, að ekki skyldi leitað álits fleiri aðila fyrir og við gerð frumvarpsins, sérstaklega í ljósi þess að einn maður samdi það. Höfundurinn hafði um langt árabil unnið í hlutastarfi hjá Íslenskri Endurtryggingu og eini aðstoðarmaður hans við þessa vinnu var framkvæmdastjóri Íslenskrar Endurtryggingar og stjórnarmaður í Sambandi íslenskra tryggingafélaga.

5.2. Frumvarpið sjálft.

Frumvarpið reyndist vera nær orðrétt þýðing á dönsku skaðabótalögunum. Ekkert var byggt á skaðabótalögum annarra norrænna ríkja, þrátt fyrir yfirlýsingar talsmanna Sambands íslenskra tryggingafélaga þess efnis að markmið lagasetningar væri að samræma íslenska löggjöf þeirri á Norðurlöndum, sbr. t.d. Benedikt Sveinsson í fyrrnefndri grein.

Á bls. 8 í athugasemdum með lögunum er þetta skýrt svo: „Niðurstaða athugana á norrænu skaðabótalögunum varð sú, að hin nýjustu þeirra hentuðu best, bæði að efni og formi, til þess að ná þeim markmiðum, sem hér er nauðsynlegt talið að stefna að. Fyrirmynd þessa frumvarps er því dönsku skaðabótalögin frá 1984 ."

Ekkert frekar er svo fjallað um hvers vegna efni og form dönsku laganna henti betur til að ná þessum nauðsynlegu markmiðum en lög annarra Norðurlanda.

Neðar á sömu síðu segir svo: „Ef frumvarpið verður að lögum verða íslenskar reglur á því sviði skaðabótaréttar, sem hér um ræður í stórum dráttum í samræmi við danskar, finnskar, norskar og sænskar reglur, en þær eru ávöxtur nokkurra áratuga starfs margra sérfræðinga ."

Þessi síðari fullyrðing virðist í beinni mótsögn við hina fyrri og þá ákvörðun höfundar að byggja íslensku lögin algerlega á hinum dönsku.

Skaðabótalög norðurlandanna eru nefnilega ólík um margt.

5.3. Norræn löggjöf um skaðabætur.

Norsku skaðabótalögin, nr. 26/1969, síðast breytt 1997, eru um flest gjörólík hinum dönsku og eiga það helst sameiginlegt að nota sömu hugtök, þ.e. bætur fyrir miska og varanlega örorku. Norsku lögin nota t.d. ekki fastákvarðaðan margföldunarstuðul, heldur er tjón hvers og eins, 16 ára og eldri reiknað út. Aðeins bætur til barna eru staðlaðar. Lögin hafa það að markmiði að bæta vinnutekjutap að fullu. Þau bæta einnig framtíðarútgjöld hins slasaða vegna afleiðinga líkamstjóns. Meginreglan er eingreiðsla, en hægt er að víkja frá henni og greiða bæturnar sem lífeyri á tilteknu árabili.

Reglur sænsku skaðabótalaganna eru mjög líkar hinum norsku. Á þeim er þó sá grundvallarmunur, að skaðabætur í Svíþjóð eru greiddar sem árlegur lífeyrir. Þar í landi er því hvorki þörf fyrir margföldunarstuðul eins og í Danmörku, eða útreikning á eingreiðslu, eins og í Noregi. Skaðabæturnar eru mismunur árslauna fyrir slysið og hverra árslauna eftir slysið og greiddar úr árlega. Finnsku lagareglurnar eru mjög líkar hinum sænsku.

5.4. Fjárhæð skaðabóta á Norðurlöndum.

Löggjöfina má líka bera saman á þann hátt, að athuga hverjar bótagreiðslurnar eru í löndunum fyrir sams konar örorku. Á bls. 54 - 59 í frumvarpinu er þetta gert, þó er Noregi og Finnlandi sleppt. Samanburðurinn er að auki mjög ófullkominn og á köflum villandi. Til dæmis má nefna, að mánaðarlaun eru jafnhá í öllum dæmunum, þrátt fyrir þá staðreynd að laun í Svíþjóð og Danmörku eru almennt 50 - 60% hærri en á Íslandi.

Þá er erfitt að bera saman bótagreiðslur fyrir varanlega örorku í Svíþjóð og hinum löndunum tveimur, því í Svíþjóð er greiddur árlegur lífeyrir, en ekki eingreiðsla.

Ekki er heldur í þessum samanburði gerð nein grein fyrir áhrifum skatta á fjárhæð skaðabóta, ekkert fjallað um bætur almannatrygginga, lífeyrissjóða og eftirlaun í löndunum þremur. Heldur ekki vexti og verðbólgu, en allt þetta skiptir miklu máli þegar fjallað er um fjárhæð skaðabóta fyrir framtíðartekjutap. Þá er íslenskur vinnumarkaður um margt ólíkur dönskum, fleiri launþegar hér ófaglærðir, fólk byrjar launavinnu fyrr en þar og mun meiri hreyfing er á fólki milli starfa.

Í samanburði á skaðabótum í 20 EB og EFTA ríkjum hefur hins vegar komið fram, að skaðabætur fyrir líkamstjón í Danmörku eru með því lægsta sem þekkist í Evrópu, þrátt fyrir að almenn laun í Danmörku séu með þeim hæstu. Sjá Gestur Jónsson og Gunnlaugur Claessen. Endurskoðun skaðabótalaga. Tímarit lögfræðinga 4. hefti 1997, bls. 257.

5.5. Umsagnir um frumvarpið.

Frumvarpið var sent nokkrum aðilum til umsagnar og bárust allmargar slíkar.

Helst voru gerðar athugasemdir við margföldunarstuðul 6. gr., en hann var 6 og það ákvæði 3. mgr. 5. gr. að greiða ekki bætur fyrir varanlega örorku ef hún næði ekki 15%. Leiddu m.a. þessar athugasemdir til þess, að frumvarpið varð ekki útrætt á þinginu.

6.0. Síðara frumvarpið.

Frumvarpið var að nýju lagt fram á 116. löggjafarþingi árið 1992 og höfðu þá verið gerðar á því nokkrar breytingar. Þær helstu voru þessar:

6.1. Varanleg örorka undir 15%.

2. málsliður 3. mgr. 5. greinar frumvarpsins var felldur niður en samkvæmt því ákvæði átti ekki að greiða örorkubætur ef varanleg skerðing á getu hins slasaða til að afla vinnutekna væri metin lægri en 15%. Var þetta eitt af því sem gagnrýnt hafði verið í fyrra frumvarpinu, engin rök væru fyrir því, að t.d. 12% skerðing á getu til að afla vinnutekna væri ekki bætt. Það er mjög athyglisvert að bera saman umfjöllun um þetta lágmark 5. greinar í fyrra og síðara lagafrumvarpinu.

Í fyrra frumvarpinu segir svo, bls. 31 í greinargerð.

„Samkvæmt 1. máls. 3. mgr. reiknast örorka í hundraðshlutum ( örorkustigum ). Það nýmæli er í 2. málsl. 3. mgr. að bætur greiðast ekki ef örorka er minni en 15%. Ef tjónþoli heldur, þrátt fyrir slys eða annað tjónsatvik, a.m.k. 85% getu sinnar til að afla vinnutekna á hann samkvæmt þessu ekki kröfu til örorkubóta. Með ákvæði þessu er ætlað að koma í veg fyrir að örorkunefnd, sbr. 10. gr., þurfi að fjalla um tjón sem erfitt er að færa sönnur á og sem yfirleitt er smávægilegt. Tjónþoli, sem fær engar örorkubætur vegna umrædds ákvæðis um 15% lágmark, getur hins vegar átt rétt á bótum fyrir varanlegt mein skv. 4. gr."

Í seinna frumvarpinu er umfjöllunin þessi, bls. 32 - 33 í greinargerð:

„Hér er fellt niður ákvæði sem var í 2. máls. 3. mgr. 5. gr. fyrri gerðar frumvarpsins þess efnis að örorkubætur skyldi ekki greiða væri varanleg skerðing á getu tjónþola til að afla vinnutekna minni en 15%. Ákvæðið var tekið óbreytt úr dönsku lögunum sem eru fyrirmynd frumvarpsins. Í greinargerð með þeim segir að tilgangur ákvæðisins sé eingöngu sá að koma í veg fyrir að fjalla þurfi um tilvik sem yfirleitt eru smávægileg og þar sem erfitt er að færa sönnur á að tjón hafi orðið. Í dönskum lögskýringargögnum kemur fram að reynslan sýnir að varanlegur tekjumissir af völdum örorku er sjaldnast minni en 15 - 20% ef fjártjón hefur orðið á annað borð. Auk þess kemur fram að með 15% lágmarkinu er ekki stefnt að því að girða fyrir bótarétt tjónþola þótt fyrir liggi að varanlegur tekjumissir sé minni en 15%. Í samræmi við þetta er samsvarandi regla í dönsku skaðabótalögunum skilin og framkvæmd þannig að ef leitt er í ljós að tjónþoli hefur í raun beðið varanlegt tekjutjón er örorka hans metin a.m.k. 15% þótt tekjutjónið nái ekki 15%."

Hér hefur orðið gerbreyting á lögskýringu milli frumvarpa.

Í fyrra frumvarpinu segir, að engar bætur greiðist ef hinn slasaði tapar ekki 15% af getu sinni til að afla vinnutekna og hnykkt er á þessu með því að segja, að haldi hann 85% af þessari getu eigi hann ekki rétt til örorkubóta.

Í seinna frumvarpinu er sagt að svona hafi ekki átt að skilja lagagreinina og vitnað í dönsk lögskýringargögn. Hana beri að skilja svo, að alltaf þegar sýnt er fram á fjártjón hins slasaða vegna skertrar vinnugetu sé varanleg örorka hans metin 15% þó tekjutapið nái ekki 15%.

Þessi lögskýring kemur greinilega fram í bók Jens Møller, Erstatningsansvarsloven med kommentarer, 4. útgáfu 1996, bls. 116-117 og 118, og eftir reglunni er farið í Danmörku.

Á bls. 118 í bók Møller segir svo um þetta: „Reglen í EAL § 5 om, at det ikke ydes erstatning ved et erhvervsevnetab på mindre end 15%, skal som nævnt forstås på samme måde som reglen ASFL. Dette betyder, at der også i den private erstatningsret skal ydes erstatning med mindst 15%, hvis tabet er klart og varigt ."

Hvers vegna þessar mikilvægu skýringar um túlkun lagagreinarinnar komu ekki fram í upphaflega frumvarpinu og hvers vegna þeirra var hvergi getið í andsvörum við gagnrýni á greinina er illskiljanlegt.

Ef réttar upplýsingar hefðu fengist strax, er ljóst að enginn hefði hreyft andmælum, því þannig túlkuð er greinin mun eðlilegri og réttlátari en breytt.

6.2. Margföldunarstuðullinn.

Margföldunarstuðull 6. gr. er hækkaður úr 6,0 í 7,5 og 9. grein laganna jafnframt breytt á þann hátt, að bætur lækka frá 26 ára aldri, en ekki frá 56 ára aldri eins og í fyrra frumvarpinu.

Hvers vegna margföldunarstuðullinn 7,5 er nú valinn, er ekki rökstutt í frumvarpinu frekar en fyrri ákvörðun í eldra frumvarpinu. Í báðum frumvörpunum er þetta skýrt svo, bls. 13: „Lágur margföldunarstuðull vegur á móti því hagræði sem tjónþoli hefur af því að greiðslur frá þriðja manni dragast ekki frá skaðabótakröfu hans ."

Þessi skýring getur átt við þá sem slasast í umferðarslysum í vinnu eða á leið til eða frá vinnu og fá bætur frá Tryggingastofnun ríkisins og slysatryggingu launþega, en hefur litla þýðingu fyrir aðra slasaða, sem fá yfirleitt ekki bætur frá þriðja manni. Er þá tjón þeirra fyrrnefndu ofbætt eða tjón hinna síðarnefndu ekki bætt að fullu ?

Hugsanlega liggja þarna að baki útreikningar tryggingastærðfræðings, þó þess sé ekki getið. Ef svo er hefði átt að birta þá útreikninga í athugasemdum með frumvarpinu. Margföldunarstuðullinn 7,5 virðist hins vegar hrein ágiskun til kominn vegna eftirfarandi fullyrðinga á bls. 13. Þar segir að fastur stuðull sé til þess fallinn, annars vegar „að einfalda ákvörðun bótafjárhæðar og hins vegar að komast hjá miklum og tíðum sveiflum á bótafjárhæðum vegna breytinga á vöxtum."

6.3. Lækkun bóta vegna aldurs.

Í frumvarpinu er reglum 1. mgr. 9. greinar um lækkun vegna aldurs breytt á þann hátt að skerðingin byrjar við 26 ára aldur í stað 56 ára áður.

Þessi breyting er ekki rökstudd á annan hátt en þann, að hér sé dregið mjög úr stöðlun bóta vegna ábendinga þar að lútandi í umsögnum, bls. 36 í frumvarpinu. Hvers vegna lækkunin er þessi, en ekki einhver önnur, er ekki útskýrt.

Þessi breyting hlýtur að byggjast á útreikningi tryggingastærðfræðings, en enginn slíkur fylgir frumvarpinu. Breytingin leiðir hins vegar til þess, að bætur samkvæmt lögunum til þeirra sem slasast á efri árum eru mun lægri en samkvæmt eldra frumvarpinu, þrátt fyrir hækkun margföldunarstuðuls úr 6 í 7,5. Slíkt var ekki hugmynd þeirra umsagnaraðila sem höfðu gagnrýnt eldra frumvarpið og lágan margföldunarstuðul þess.

Í umfjöllun á bls. 36 í frumvarpinu er sagt, að með breytingunum hækki örorkubætur eftir því sem tjónþoli er yngri. Með hliðsjón af því, að í 1. mgr. 9. gr. felst lækkunarregla, er réttara að segja að bætur lækki eftir því sem tjónþoli er eldri.

6.4. Umsagnir um frumvarpið.

Aftur bárust margar umsagnir um frumvarpið. Lögmannafélag Íslands gagnrýndi enn reiknireglu 6. gr., tekjuviðmiðun 7. gr., og þá miklu mismunun slasaðra sem 8. gr. leiðir af sér. Neytendasamtökin tóku undir þessa gagnrýni L.M.F.Í.

Læknafélag Íslands sagði mat á líkamstjóni ávallt hafa verið og verða læknisfræðilegt og taldi erfitt að greina á milli líkamlegs áverka og skerðingar á vinnugetu. Um þetta segir orðrétt „Það hefur öllum reynst erfitt í eitt skipti fyrir öll að greina alfarið í sundur líkama og sál."

Þá gagnrýnir stjórn Læknafélagsins harðlega 10. grein frumvarpsins og telur örorkunefnd „óþarft fyrirbrigði ." Orðrétt segir í umsögninni. „Hið fjárhagslega mat er hluti af læknisfræðilegu örorkumati, undirþáttur en ekki sjálfstæður matshluti. Örorkunefnd er því óþörf og það hlutverk hennar m.a. að semja örorkustigstöflur og miskastigstöflur eru einnig óþarfar ( sic ). Slíkar töflur eru til. Þær hafa verið gerðar af þeim sem til þess hafa kunnáttu og þær munu áfram verða þróaðar og endurmetnar af slíkum aðilum. Tilkoma lögfræðings inn í svonefnda örorkunefnd þjónar engum skynsamlegum tilgangi og lögfræðingar hafa enga faglega þekkingu á örorkumati og þeir eru af eðlilegum ástæðum hvorki betur til þess fallnir eða verri eftir atvikum að reikna út augljóst fjárhagslegt tjón sem verður miðað við skerðingu vinnugetu. Það út af fyrir sig getur hver sem er."

Sérstök athygli er vakin á þessum orðum læknafélagsins vegna umfjöllunar síðar um störf örorkunefndar.

Einnig varar félagið við stöðlun bóta og lækkunarreglum frumvarpsins og telur hefðbundið örorkumat nákvæmari mælikvarða á tekjutap.

Jón Erlingur Þorláksson, tryggingafræðingur, sendi allsherjarnefnd ítarlegar og vel rökstuddar athugasemdir sem báru þess merki að hann hafði grandskoðað bæði viðfangsefnið og frumvarpið. M.a. hafði hann kynnt sér skrif dönsku nefndarinnar sem vann að gerð frumvarps til skaðabótalaga árin 1966 - 1983. Jón Erlingur gagnrýndi undirbúning frumvarpsins og frumvarpið sjálft. Ummæli hans um örorkumöt, töflur um örorkustig, örorkunefnd og hlutverk hennar eru athyglisverð í ljósi skipunar í örorkunefnd og starfs nefndarinnar.

Eftir að hafa gagnrýnt hugtök þau sem notuð eru í frumvarpinu um mat á varanlegum miska og varanlegri örorku, birtir Jón Erlingur norræna meðaltöflu um örorkustig og ber saman við þá töflu sem birt var í athugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaga, bls. 30 - 31 í frumvarpinu.

Síðan segir Jón: „Ég skal ekkert um það segja hvort hin danska tafla er betri en íslenska taflan. Það hygg ég að muni vera álitamál. En aðferðin er að mínum dómi röng að slá striki yfir hina íslensk-samnorrænu töflu og taka upp danska töflu í staðinn. Það mun ekki breyta miklu efnislega hvor taflan er notuð. Aðeins sárafáir áverkar verða metnir með því að fletta beint upp í töflunum. Skiptir þar litlu hvort taflan hefur 31 línu eða 16. Langsamlega flestir áverkar eru þannig að þá verður að meta með hliðsjón af töflunni en ekki með því að slá beint upp í henni. Gildir það t.d. um hálsáverkana, sem eru flestir að tölunni til, bakáverka, skemmdir í liðum o.s.frv. Þá eru það meginpunktar töflunnar sem skipta máli, og þeir eru í aðalatriðum hinir sömu í báðum töflunum. - Örorkutöflunum má líkja við Celcíusskala til mælingar hitastigs. Þar þarf ekki nema 2 viðmiðunarpunkta. Starf læknis, sem metur örorku, er vandasamt. Útkoman er heldur ekki fullkomlega örugg í þeim skilningi að tveir læknar, sem meta sama áverka óháð hvor öðrum, fái alltaf sömu niðurstöðu. Þetta hefur verið reynt. Það getur munað því að annar meti 15 stig þegar hinn metur 10. Hér er ekki verið að deila á læknana. Ég hef aldrei orðið var við annað en að þeir vinni starf sitt af vandvirkni og samviskusemi. En viðfangsefnið er þannig að viss ónákvæmni er óumflýjanleg. Fyrir kemur að áverkamati er skotið til læknaráðs eða dómkvaddra manna."

„Ein af forsendum þess að læknar nái góðum árangri við mat örorku er að ekki leiki vafi á hvaða tafla sé notuð. Einnig er mikilvægt að töflurnar haldist lítið breyttar eða óbreyttar um lengri tíma. Þetta hefur verið svo, því að talið er að örorkumatstöflur hafi verið í grundvallaratriðum lítið breyttar frá því að slíkar töflur voru fyrst samdar í Austurríki eða Þýskalandi á árunum 1880 til 1890. Því má segja að ríkt hafi „fastgengisstefna" á þessu sviði".

„Höfundur frumvarpsins aðhyllist ekki fastgengisstefnu, heldur leggur hann til að tekið sé upp nokkurs konar „flotgengi" í mati læknisfræðilegrar örorku. Það felst í 10. grein þar sem segir. „Örorkunefnd skal semja töflur um miskastig."

„Ég álít að ekki eigi að stofna neina örorkunefnd, sbr. það sem síðar segir. En þó að hún sé sett á fót ætti hún ekki að semja örorkutöflur. Það liggur ekkert á að breyta þeim töflum sem fyrir eru. Kannski taka norrænir almannatryggingamenn upp þráðinn aftur og endurskoða töflurnar, þegar þeim þykir tími til kominn. Höfundur lýsir því réttilega að við mat miskastigs ( læknisfræðilegrar örorku ) skuli sami áverki eða sams konar líkamsspjöll að jafnaði leiða til sama miskastigs, hver sem í hlut á. Töflurnar eigi að sýna „læknisfræðilega" örorku eða miska, en ekki skerðingu á getu til að afla tekna ( bls. 29 )."

En á bls. 31 segir: „Yfirleitt munu fimm miskastig eftir frumvarpinu svara til 5% varanlegrar læknisfræðilegrar örorku, en svo þarf ekki alltaf að vera. T.d. kunna fingurmeiðsli, sem nú eru metin minni en 5% læknisfræðilegrar örorku, í undantekningartilvikum að verða metin til fimm eða fleiri miskastiga. Dæmi: Minni háttar tilfinningatruflanir í fingrum hljómlistarmanns geta ekki aðeins skert tekjur hans til frambúðar heldur einnig valdið honum varanlegum missi lífshamingju."

Þarna er gefið í skyn að það sem nú á að kalla miskastig geti haft einhvert annað innihald heldur en læknisfræðileg örorka hefur haft hingað til. Samkvæmt þessu er ekki víst að missir vísifingurs verði alltaf metinn til 10 stiga þó að töflur segi svo. Það gæti t.d. farið eftir því hvort hinn slasaði lék handbolta eða fótbolta. Þessi kenning fær hins vegar ekki staðist þegar þess er gætt að miskamatið á að nota sem grundvöll bóta fyrir varanlegt tekjutap samkvæmt 8. gr. frumvarpsins. Hér virðist vera á ferðinni annað dæmi um flotgengisstefnu höfundarins.

Í 10. grein frumvarpsins segir: „Tjónþoli eða sá sem ábyrgð ber á tjóni getur hvor um sig óskað álits um ákvörðun miskastigs hjá örorkunefnd". Örorkunefnd er nýmæli í frumvarpinu, skipuð tveimur læknum og einum lögfræðingi. Texti frumvarpsins felur ekki beinlínis í sér að nefndin skuli taka við starfi hinna 5 - 6 sérhæfðu lækna sem annast nú örorkumötin, En af athugasemdum má ráða að höfundur gerir ráð fyrir að svo verði, sjá t.d. bls. 23: „Örorkunefnd semur töflur þessar og ákveður miskastig." Í athugasemd á bls. 30 segir: „Til ágreinings kann einkum að koma ef ekki er unnt að heimfæra tiltekin líkamsspjöll undir ákveðinn lið í miskatöflu." Af þessu má ráða að höfundur hugsi sér að aðilar máls muni oft koma sér saman um mat læknisfræðilegrar örorku á þess að leita til lækna ( eða örorkunefndar ). Þetta kemur yfirleitt aldrei fyrir nú og mun ekki frekar ske í framtíðinni. Jafnvel í þeim fáu tilvikum þar sem lesa má mat áverka úr töflu, eins og t.d. ef maður hefur misst vísifingur, þá er málinu samt vísað til læknis til mats. Það geta verið nálægt 1000 áverkar á ári sem koma til mats. Nefndin mun því fá ærið að starfa þegar þar við bætist hin svokölluðu fjárhagslegu örorkumöt, sem hún á einnig að annast.

Ekki hef ég trú á því að áverkamötin verði nokkuð nákvæmari en áður þó að þriggja manna nefnd fjalli um þau í stað eins læknis. Líklegt má telja að læknarnir meti eins og áður. Lögfræðingurinn verður sennilega nokkurs konar framkvæmdastjóri nefndarinnar, sér um að formsatriðum sé fylgt, semur reikninga og annast innheimtu. Enn má telja líklegt að læknarnir skipti með sér verkum þannig að aðeins annar þeirra skoði sjúkling og beri raunverulega ábyrgð á matinu. Þá hefur lítið breyst annað en það að kostnaðurinn hækkar um leið og sérfræðingum fjölgar, sem um matið fjalla. Ef allir nefndarmenn eiga að skoða hvern sjúkling og taka jafnan þátt í matinu verður starfið svo mikið og miklu fleiri menn þarf til heldur en þrjá. Óvíst að það dugi þá að ráðnir verði í fullt starf allir þeir 5 - 6 læknar sem nú meta örorku."

Lýkur hér tilvitnunum í umsögn Jóns Erlings Þorlákssonar. Tryggingaeftirlitið gerði einkum athugasemdir við 8. grein frumvarpsins og taldi endurupptökuákvæði 11. greinar þess of þröngt. Lagði eftirlitið svo til að frumvarpið yrði samþykkt sem fyrst, en eyddi talsverðu púðri í að upplýsa allsherjarnefnd um þær deilur og málaferli sem verklagsreglur vátryggingafélaganna höfðu skapað.

Samband íslenskra tryggingafélaga sendi umsagnir, athugasemdir og bréf, alls 21 síðu til allsherjarnefndar. Þau tilskrif skera sig úr umsögnum annarra á þann hátt að engin tilraun er gerð til að rökstyðja þau sjónarmið sem sett eru fram eða fjalla málefnalega um frumvarpið.

Tilgangurinn virtist vera að sverta þá sem hafa efasemdir um ágæti frumvarpsins, flokka slasaða eftir því hvort áverkar þeirra eru „raunverulegir" eða ekki og slá fram órökstuddum fullyrðingum frekar en upplýsa staðreyndir eða heimildir.

Dæmi: Bréf 20. apríl 1993. Beiðni allsherjanefndar til S.Í.T. um að upplýst verði um áhrif frumvarps á tjónakostnað/iðgjöld félaga var ekki svarað, væri „málið illvinnanlegt." Tekið fram að lögin muni fækka „tilefnislausum bótakröfum" og samkvæmt „nýlegum upplýsingum frá dönskum systursamtökum "S.Í.T.„ bætist einungis u.þ.b. 15% af öllum slysakröfum með skaðabótum vegna varanlegrar örorku."

4. mars sendir S.Í.T. allsherjarnefnd einhvers konar fundargerð aðalfundar sambandsins. Fyrirsögnin er „Íslenskur skaðabótaréttur er úreldur og stuðlar að vátryggingasvikum. Sérfræðingar græða. Neytendur borga brúsann."

Tvívegis, fyrst 24. mars 1993, sendi Samband íslenskra tryggingafélaga samantekt um sjónarmið íslenskra lækna sem birst hafa í „fræðiritum og víðar" eins og þar stendur en sjónarmiða lækna, sem eru á annarri skoðun, er ekki getið.

Þar eru í 8 liðum rakin sjónarmið þess efnis að hálshnykkur leiði yfirleitt ekki til varanlegrar örorku og gefið í skyn að annarleg sjónarmið ráði gerðum þeirra sem ekki eru sammála skoðunum Sambands íslenskra tryggingafélaga og „ þeirra " lækna.

Dæmi:
Bls. 3. „ Sýnir sú samantekt glögglega að frá sjónarhóli sérfróðra og óvilhallra lækna, sem ekki eiga fjárhagslegra hagsmuna að gæta, er ríkjandi ástand með öllu óþolandi ".
Bls. 4. „ Það er tímabært að þingmenn hugleiði, hverjir það eru, sem hafi hagsmuni af því að viðhalda þeim úrelta skaðabótarétti, sem Íslendingar búa við ".

Allar fyrrnefndar aðdróttanir eru órökstuddar, hvort sem þeim er beint að læknum, lögmönnum eða hinum slösuðu, en aðferðin er gamalkunnug. Hún reyndist m.a. vel á 4. áratug þessarar aldar í Þýskalandi.

Ekki er að sjá í nefndaráliti eða öðrum gögnum frá Alþingi að fjallað hafið verið um aðsendar umsagnir og athugasemdir í nefndinni, en athygli vekur að samkvæmt nefndaráliti voru ekki aðrir en fulltrúar Sambands íslenskra tryggingafélaga og höfundur laganna boðaðir á fund nefndarinnar. Lagði nefndin til að frumvarpið yrði samþykkt óbreytt.

Fátt nýtt kom fram í umræðum á Alþingi, en nokkrir þingmenn létu í ljós efasemdir um ágæti frumvarpsins.

Páll Pétursson sagði m.a. þetta við fyrstu umræðu. „ Þegar ég blaða í frumvarpinu sýnist mér satt að segja að það sé samið af tryggingafélögunum. Mér sýnist hagsmuna tryggingafélaganna ágætlega gætt í þessu frumvarpi og ég er ekki hissa á því að þau séu áhugasöm um að þetta verði lögfest".

Dómsmálaráðherra gerði athugasemdir við þessi ummæli Páls og taldi að í þeim fælist óréttmæt gagnrýni á höfund laganna.

Páll svaraði og sagðist bera fyllsta traust til höfundarins, en dró í efa að verk hans gætu ævinlega verið hafin yfir alla gagnrýni.

Auk Páls gerðu Jón Helgason, Anna Ólafsdóttir Björnsson og Kristinn H. Gunnarsson athugasemdir. Benti Kristinn sérstaklega á athugasemdir Læknafélags Íslands og kvartaði undan of lítilli umræðu um málið.

Frumvarpið var svo samþykkt óbreytt sem lög frá Alþingi og tóku þau gildi 1. júlí 1993.

7. Örorkunefnd.

7.1. Inngangur. 1. mgr. 10. grein skaðabótalaga.

10. grein skaðabótalaga er ein af þeim greinum laganna, sem er nokkuð frábrugðin samsvarandi grein hinna dönsku skaðabótalaga vegna stofnunar sérstakrar matsnefndar, örorkunefndar. 1. mgr. 10. gr. íslensku laganna virðist þó vera þýðing á 10. grein þeirra dönsku.

Danska greinin hljóðar svo: „Såvel skadelidte som skadevolderen kan indhente en udtalelse om spørgsmålet om fastsættelse af méngraden og erhvervsevnetabsprocenten fra Arbejdsskadestyrelsen, jf. lov om arbejdesskadeforsikring.“

Í íslensku þýðingunni hafa orðin, „om spørgsmålet“, fallið niður. Höfundur frumvarpsins telur þó að skýra beri greinarnar eins. Ekki er sú lagaskýring þó óyggjandi.

Arbejdsskadestyrelsen, áður Sikringsstyrelsen, er opinber stofnun sem starfar samkvæmt dönsku atvinnuslysatryggingalögunum, lov om forsiking mod følger af arbejdsskade, og hefur það hlutverk að ákvarða miska og örorkustig samkvæmt þeim lögum.

Þessi dönsku lög gegna svipuðu hlutverki og íslensk almannatryggingalöggjöf um vinnuslys og „arbejdsskadestyrelsen“ gegnir þar svipuðu hlutverki og læknar Tryggingastofnunar ríkisins hér á landi, en þeir ákvarða örorku þeirra sem tryggðir eru hjá stofnuninni.

Við setningu dönsku skaðabótalaganna var þessari opinberu stofnun einnig falið að gefa álit um örorku og miskastig samkvæmt skaðabótalögunum, ef aðilar óska eftir því. Samkvæmt upplýsingum stofnunarinnar mun hún gefa álit í um 10% þeirra tilvika þegar skaðabætur fyrir líkamstjón eru greiddar í Danmörku.

Þessu fordæmi Dana var ekki að öllu leyti fylgt þegar 10. grein íslensku laganna var samin, því 2. til 4. málsgrein 10. gr. fjallar um sérstaka nefnd, örorkunefnd, sem dómsmálaráðherra skipar.

Þau ákvæði voru ítarlegri í seinna frumvarpinu en hinu fyrra, kveðið er á um skipan varamanna, hæfi nefndarmanna og heimild þeirra til að kveða lækna og aðra sérfræðinga til starfa fyrir nefndina.

Óljóst er skv. íslenska frumvarpinu hvort örorkunefnd er ætlað að vera nokkurs konar málskota- eða úrskurðaraðili líkt og „Arbejdsskadestyrelsen“.

Til þess bendir orðalag í athugasemdum með 4. grein „bera ágreiningsefni undir örorkunefnd“ og við 10. grein „mjög mörgum málum verði skotið til örorkunefndar.“ Texti lagagreinarinnar „óskað álits um ákvörðun“ bendir einnig til þess að fyrir liggi ákvörðun sem bera megi undir nefndina. Í gagnstæða átt benda athugasemdir við 10. grein „einn aðili“ annist mat á varanlegri örorku og „ örorkunefnd verði falið að meta örorku“. Við túlkun þessa kann að skipta máli fyrrnefnt orð „ spørgsmål “ sem ekki er í íslenska textanum. Þetta skiptir þó litlu máli fram að þessu, því íslensku vátryggingafélögin hafa sammælst um að vísa öllum skaðabótamálum þar sem reynir á mat á varanlegum miska og örorku til örorkunefndar.

7.2. Töflur um miskastig. 3. mgr. 10. gr.

Í 3. mgr. 10. grein skaðabótalaga segir „Örorkunefnd skal semja töflur um miskastig.“

Í athugasemdum við greinina er ekkert fjallað nánar um þessa ákvörðun og hún því hvorki útskýrð né rökstudd þar. Í athugasemdum við 4. grein laganna er hins vegar um þetta fjallað, bls. 29 - 30 í frumvarpinu. „Ákvörðun bótafjárhæðar fer fram á grundvelli miskastigs. Örorkunefnd, sbr. 10. gr., skal semja töflur þar sem algengustu tegundir varanlegs miska eru látnar jafngilda tilteknum hundraðshlutum hliðstætt því sem gerist í örorkutöflum sem nú eru notaðar við örorkumat í skaðabótamálum og slysatryggingum. Við gerð taflnanna skal lagt til grundvallar að tiltekinn varanlegur miski bitni jafnþungt á hverjum þeim sem fyrir henni verður þannig að sami áverki eða sams konar líkamsspjöll leiði að jafnaði til sama miskastigs. Töflurnar eiga því að sýna „læknisfræðilega“ orkuskerðingu eða miska en ekki skerðingu á getu til að afla tekna. ( Undirstrikanir greinarhöfundar.)

Af þessum orðum og umfjöllun um miskahugtakið í lögunum og frumvarpinu má ráða, að hugtakið miski er hið sama og áður hafði verið nefnt varanleg örorka, stundum kallað læknisfræðileg örorka, eins og gert er í frumvarpinu.

Um áratuga skeið hafa verið til töflur um örorkustig, t.d. norrænar töflur, töflur sem hafa „orðið til með samvinnu læknisfræðilegra sérfræðinga á sviði örorkumats“ eins og segir á bls. 2 í fyrrnefndri álitsgerð Læknafélags Íslands frá 19. apríl 1993. Það eru sömu töflurnar og nefndar eru í frumvarpinu, til þess ætlaðar að meta hið sama og töflur um miskastig skv. skaðabótalögunum. Nú vaknar óhjákvæmilega spurning, reyndar fleiri en ein.

1. Af hverju þurfti nýja töflu fyrst hliðstæðar töflur voru til?
2. Hvers vegna þurfti nýjan og bara einn aðila til að meta hið sama og aðrir höfðu áður gert?
3. Og síðast en ekki síst, hvers vegna var sama aðila, örorkunefnd, bæði falið að semja töflurnar og meta miska samkvæmt þeim?
4. Hvaða gildi hafa þessar töflur t.d. fyrir dómkvadda matsmenn.

Við þessum spruningum er engin svör að finna, hvorki í frumvarpinu né annars staðar þrátt fyrir harða gagnrýni í umsögnum til allsherjarnefndar, m.a. frá Læknafélagi Íslands, sbr. framanritað. Vera má, að síðar til komnar staðreyndir svari þessu að einhverju leyti.

Við afgreiðslu frumvarpsins var þessi grein samþykkt óbreytt, eins og aðrar.

7.3. Athugasemdir við 10.grein.

Þar segir m.a. svo, bls. 37 í greinargerð: „Ef frumvarpið verður að lögum verður gerbreyting á forsendum og grunni örorkumats. Horfið verður frá mati sem í aðalatriðum er talið læknisfræðilegt. Í stað þess kemur svonefnt fjárhagslegt örorkumat sem felur í sér álit á því hvort og að hve miklu leyti geta tjónþola til að afla vinnutekna hefur skerst varanlega. Vegna þess er nauðsynlegt að örorkumat verði ekki einungis í höndum lækna. Einnig þykir sjálfsagt að hér á landi sé aðeins einn aðili sem hefur með höndum mat á varanlegri örorku. Hér er því lagt til að þriggja manna nefnd, „örorkunefnd“, verði falið að meta örorku þeirra sem hafa uppi skaðabótakröfur fyrir varanlegt fjártjón vegna líkamsspjalla. Sú skipan, sem hér er gerð tillaga um, er í grundvallaratriðum í samræmi við það sem gerist í nágrannaríkjunum.“

Hér er ýmislegt ónákvæmt og annað ekki rökstutt:

Fyrst skal nefnt að með skaðabótalögunum var ekki horfið frá læknisfræðilegu örorkumati og í „stað þess“ tekið upp fjárhagslegt örorkumat. Hið rétta er, að gert er læknisfræðilegt mat á líkamsskaða hins slasaða, kallað „varanlegur miski“ í 4. grein laganna. Það mat er gert af einum lækni örorkunefndar að undangenginni skoðun hans. Til viðbótar er svo framkvæmt annað mat á fjárhagslegum afleiðingum þessara líkamsspjalla fyrir þennan tiltekna einstakling, kallað varanleg örorka í 5. grein frumvarpsins. Þar koma til skjalanna annar læknir og lögfræðingur.

Þá er þess ekki getið í þessum athugasemdum, að skaðabætur fyrir varanlega örorku til þeirra fjölmörgu sem eiga að fá tjón sitt bætt samkvæmt reglum 1. mgr. 8. greinar mun alls ekki byggjast á „fjárhagslegu örorkumati“ heldur „læknisfræðilegu“, nákvæmlega eins og áður.

Fullyrðingin að „nauðsynlegt“ sé að mat á örorku verði ekki einungis í höndum lækna, er ekki rökstudd.

Heldur ekki sú staðhæfing að „sjálfsagt“ þyki að hér á landi meti aðeins einn aðili varanlega örorku. Má túlka þessi orð svo, að þau eigi ekki við mat á varanlegum miska ?

Þá er ekki útskýrð sú ályktun, að þetta leiði beint til þeirrar niðurstöðu að skipa þurfi sérstaka örorkunefnd eins og lagt var til í frumvarpinu og raunin varð, sbr. orðin, „hér er því lagt til.“

Vandséð er, að þetta fyrirkomulag „sé í grundvallaratriðum í samræmi við það sem gerist í nágrannaríkjunum.“ Í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Þýskalandi er þetta mat á miska og örorku í höndum lækna, en í Danmörku er u.þ.b. 10% ákvarðana þeirra skotið til „Arbejdsskadestyrelsen“, svo sem lýst er að framan.

Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru slík málsskot enn fátíðari. Sem dæmi má nefna að í Noregi afgreiddi úrskurðarnefnd Sambands Norskra Tryggingafélaga og Norska Læknafélagsins um hálshnykksáverka 51 mál árin 1991 - 1994, sbr. NOU 1994:20, bls. 108.

Í athugasemdum með frumvarpinu er því svo spáð að búast megi við „að mjög mörgum málum verði skotið til örorkunefndar.“ Ekki er þess getið á hverju þessi spádómur byggist, en hann rættist.

7.4. Skipan örorkunefndar.

Dómsmálaráðherra skipaði örorkunefnd í júlí 1993. Brá þá ýmsum í brún, a.m.k. þeim lögmönnum sem áttu þá í baráttu við vátryggingafélögin fyrir sína skjólstæðinga vegna verklagsreglnanna.

Í nefndina voru skipaðir sem aðal- og varamenn læknarnir: Dr. Brynjólfur Mogensen, Dr. Gísli Einarsson, Magnús Ólason og Magnús Páll Albertsson.

Kærðu fimm lögmenn, Jón Steinar Gunnlaugsson, Atli Gíslason, Viðar Már Matthíasson og Sigurður G. Guðjónsson ásamt greinarhöfundi, skipan þeirra Brynjólfs og Gísla til umboðsmanns Alþingis hinn 22. september 1993. Ástæðan var einkum sú staðreynd að þessir læknar höfðu báðir gegnt trúnaðarstörfum fyrir vátryggingafélög, Brynjólfur fyrir VÍS hf. og Gísli fyrir Sjóvá - Almennar tryggingar hf. Einnig var bent á að óheppilegt væri að yfirlæknir Slysadeildar Borgarspítala sæti í örorkunefnd.

Umboðsmaður synjaði kærunni með þessum orðum:
Niðurstaða.
„Með tilliti til þeirra gagna, sem fyrir mig hafa verið lögð, verður ekki séð, að læknarnir Brynjólfur Mogensen og Gísli Einarsson verði fyrirsjáanlega vanhæfir til meðferðar svo margra mála, sem fyrir örorkunefnd munu koma, að telja beri þá almennt vanhæfa til setu í örorkunefnd.“

Greinarhöfundur hefur bæði fyrr og síðar séð meiri sannfæringu og betri rök fyrir niðurstöðu í álitsgerðum umboðsmanns.

En þar var þó að finna athyglisverðar hugleiðingar. Á bls. 12 segir: „Tilvísun skaðabótalaga nr. 50/1993 í 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála miðar ekki eingöngu að því að hindra að óviðkomandi sjónarmið hafi áhrif á ákvarðanir örorkunefndar, heldur einnig að koma í veg fyrir að almenningur eða þeir, sem hlut eiga að máli, geti haft réttmæta ástæðu til að ætla að svo geti verið. Þá ber einnig að hafa í huga, að í matsgerðum örorkunefndar verður iðulega fjallað um mikla fjárhagslega hagsmuni og oft mun mat ráða miklu um niðurstöðu. Við skýringu ákvæðanna ber einnig að líta til þess, að ekki liggur neitt fyrir um það í gögnum málsins, að vandkvæði hafi verið á því að finna hæfa lækna til setu í nefndinni.“

Og á bls. 13 - 14 heldur umboðsmaður áfram og fjallar um störf Brynjólfs Mogensen hjá VÍS hf. „Fallast verður á það með lögmönnum þeim, sem hafa borið fram kvörtun þessa, að við þessar aðstæður hafi hæfi manna, sem á nefndum tíma höfðu starfað að sams konar málum og koma til kasta örorkunefndar, verið brýnt athugunarefni, þegar skipað var í örorkunefnd.“

Nú, tæpum 5 árum eftir þessa umdeildu skipan dómsmálaráðherra er hægt að skoða málið í dálítið öðru ljósi. Nú liggur fyrir nokkur reynsla af störfum örorkunefndar. En fyrst þarf enn að hyggja að forsögu þessa máls.

7.5. Skiptar skoðanir um mat á örorku.

Óánægja Sambands íslenskra tryggingafélaga með íslenskan skaðabótarétt fyrir skaðabótalög beindist ekki aðeins að læknisfræðilegu örorkumati sem grundvelli ákvörðunar um fjárhæð skaðabóta. Hún beindist líka að tilteknum meiðslum, einkum bakmeiðslum og hálshnykkjum og hvernig afleiðingar þessara meiðsla voru metnar til örorku af læknum Tryggingastofnunar ríkisins og öðrum læknum sem þá mátu helst örorku.

Nefna skal nokkur dæmi þessu til sönnunar. Í Morgunblaðinu 29. apríl 1995 segir framkvæmdastjóri Sambands ísl. vátryggingafélaga þetta: „Athyglisvert er, að á sama tíma sem nokkrir læknar útdeildu matsgerðum um minni getu til tekjuöflunar til frambúðar, voru ýmsir aðrir sérfræðingar í læknastétt hér á landi að setja fram í fræðiritum og víðar sjónarmið sín varðandi hálshnykksáverka og afleiðingar þeirra.“

Í viðtali í Morgunblaðinu 13. september s.á. segir framkvæmdastjórinn:

„Sigmar segir að fleira renni stoðum undir að hin læknisfræðilegu möt sem hér hafa verið lögð til grundvallar við tjónauppgjör áratugum saman hafi verið meingölluð. Eftir að deilan út af verklagsreglum tryggingafélaganna fór af stað hafi menn farið meira í saumana á hinum læknisfræðilegu örorkumötum. Í flestum ágreiningsmálum hafi verið dómkvaddir matsmenn til að yfirfara hið læknisfræðilega örorkumat. Þessir dómkvöddu matsmenn hafi oft verið tveir læknar eða læknir og lagaprófessor. Í flestum tilvikum hefur læknisfræðilega örorkan verið færð verulega niður.

Það segir okkur auðvitað að þessi læknisfræðilegi kvarði, sem hefur verið hér við lýði áratugum saman var handónýtur “.

Í umsögn Sambands ísl. tryggingafélaga til allsherjarnefndar Alþingis, dags. 24.3.1993, bls. 3, kemur þessi skoðun enn fram.

„Hér á landi er hins vegar læknisfræðilegt mat lagt til grundvallar við mat á fjártjóni. Verður að segjast eins og er, að nokkrir læknar hafa verið afar ósínkir að gefa út slík möt. Hefur þá iðulega lítt verið hirt um að kanna raunverulegar afleiðingar áverkans, t.d. hvort viðhlítandi læknisfræðileg meðferð í hæfilegan tíma eftir slys geti dregið úr afleiðingum tjónsatburðarins, og jafnvel hvort varanlegar afleiðingar verði yfirleitt nokkrar“.

Og síðar á sömu síðu segir:
„Hjá S.Í.T. var því fyrir nokkru tekið saman yfirlit um sjónarmið íslenskra lækna, sem að undanförnu hafa birst í fræðiritum og víðar varðandi þessi mál. Sýnir sú samantekt glögglega að frá sjónarhóli sérfróðra og óvilhallra lækna, sem ekki eiga fjárhagslegra hagsmuna að gæta, er ríkjandi ástand með öllu óþolandi “.

Samantektin fylgir svo umsögn S.Í.T. og hafði reyndar áður borist allsherjarnefnd með bréfi dags. 16.2.1993.

Uppistaðan í samantektinni er grein Gísla Einarssonar, læknis, „Nokkur sjónarmið læknis varðandi læknisfræðilegt örorkumat “ sem Tryggingaskólinn, starfræktur af S.Í.T. gaf út árið 1992. Greinin var lögð fram sem dómskjal í nokkrum málum, „ verklagsmálum “. Annar af þeim sérfróðu og óvilhöllu læknum, sem þarna er vitnað tvívegis í, til stuðnings fyrrnefndum sjónarmiðum S.Í.T., er Brynjólfur Mogensen.

S.Í.T. gat auðvitað ekki um skoðanir annarra virtra íslenskra lækna sem hafa aðrar skoðanir á þessum áverkum og afleiðingum þeirri. Dæmi: 2. greinar í Félagsmiðli íslensku sjúkraþjálfara 2. tbl. 1993. Halldór Jónsson jr., dr.med „Whiplash“ áverki ! Hugarburður eða raunveruleiki“? og Torfi Magnússon læknir, „Um langvinnar afleiðingar hálshnykks. Raunverulegur áverki eða óvænt happ?“

Bæði Torfi og Halldór eru þeirrar skoðunar að afleiðingar hálshnykks séu oft mjög alvarlegar, og mjög erfitt sé að greina þá hlutlægt. Þeir styðja niðurstöður sínar rökum og vitna í erlend sérfræðirit og rannsóknir máli sínu til stuðnings, m.a. mjög athyglisverða sænska rannsókn. Halldór Jónsson lýsir henni svo, bls. 13.

„Eftirfarandi myndir eru frá rannsóknarverkefni sem gert var við Akademiska sjúkrahúsið í Uppsölum í Svíþjóð af greinarhöfundi í samvinnu við Dr. Gunillu Bring hjá Réttarlæknisstofnuninni í Umeå. Um er að ræða einstaklinga sem létust nánast samstundis af völdum höfuðáverka eftir bílslys. Við krufninguna voru hálshryggirnir frystir sem þurrís í líkunum áður en þeir voru teknir út, þannig að ekki varð frekari röskun á vefjunum.

Í Uppsölum var síðan framkvæmd frystiheflun á þeim. Eftir hvern millimetra sem var heflaður burt var tekin mynd af yfirborði hálshryggjarins. Hérna eru mjög einkennandi dæmi um áverka sem við lesum annars bara um í bókum eða ímyndum okkur út frá einkennum sjúklinga og röntgenmyndum.“ Grein Torfa lýkur svo: „Hálsverkir og önnur einkenni, sem koma eftir hálshnykk, án sjáanlegra áverkamerkja, hafa lengi verið mönnum ráðgáta. Niðurstöður rannsókna í vestrænum löndum, bendir þó til þess að um afleiðingar líkamsáverka sé að ræða og engin rök hníga að því að hálsáverkar eftir bifreiðaslys og afleiðingar þeirra séu litnir öðrum augum en aðrir áverkar. Vefjarannsóknir undanfarinna ára benda til þess að afmarkað verkjasvæði í hálshrygg sé finnanlegt hjá flestum hálshnykksjúklingum, og lífeðlisfræðilegar rannsóknir sýna að áverki, sem í upphafi veldur staðbundnum verkjum, getur orðið upphafið að útbreiddum líkamlegum einkennum ef ekki tekst að bæla verkina. Vanþekking á eðli þessa dularfulla sjúkdóms gerir markvissa meðferð erfiða í flestum tilvikum en vonir standa til að á næstu árum muni skilningur okkar á þessum sjúkdómi aukast og þar með meðferðarmöguleikar. Rannsóknir á batahorfum þeirra sjúklinga, sem orðið hafa fyrir hálshnykksáverka í bifreiðaslysum, benda ekki til þess að þeir beri öðrum fremur fram vandkvæði sín í þeim tilgangi að afla sér tryggingabóta með sviksamlegum hætti. Vísindalega fengnar niðurstöður réttlæta því á engan hátt það tortryggna viðhorf samfélagsins, sem oft virðist ríkja í garð þessara ólánsömu einstaklinga, sem margir búa við verulega líkamlega og félagslega fötlun “.

7.6. Ólík sjónarmið lækna.

Munurinn á sjónarmiðum þeirra lækna, sem S.Í.T. telur hafa „rétt“ sjónarmið við mat á örorku fólks og annarra, virðist vera þessi frá sjónarhóli leikmanns. Ágreiningurinn snýst fyrst og fremst um afleiðingar háls og bakáverka.

Læknar S.Í.T. líta svo á, að við mat á örorku eigi aðeins að taka tillit til þeirra áverka sem hægt er að greina hlutlægt objektivt. Ef ekki er hægt að sjá áverka á hálsi eða hrygg á röntgenmynd eða í sneiðmyndatæki virðist nánast litið svo á, að áverkinn sé ekki til, a.m.k. ekki raunverulegur nema í huga hins slasaða.

Dæmi um þetta. Fyrrnefnd grein Gísla Einarssonar, bls. 3. „ Líkamlegum ástæðum til færnisskerðingar og/eða örorku má skipta í tvo flokka:

1) Huglægar ástæður, þar sem sársauki er annar tveggja mikilvægustu þáttanna, hinn er eigið mat að um óvinnufærni sé að ræða.
2) Hlutlægar ástæður, þ.e. mælanlegar takmarkanir, svo sem blinda, handarmissir o.s.frv.“

Og síðar á sömu síðu segir:
„Ef nánar eru skoðaðar hinar huglægu ástæður manneskju til óvinnufærni kemur í ljós að greinarmun verður að gera á annars vegar á svari líkamans við vefjarsköddun og hins vegar sársaukans sem orsakast af sömu sköddun en sársaukinn er það ástand að verða sér meðvitaður um að vefjarsköddun hefur átt sér stað. Þjáning er síðan hin tilfinningalega svörun einstaklingsins við sársaukanum eða gagnvart þeim afleiðingum sem vefjarsköddun getur hugsanlega haft í för með sér. Sársaukaatferli er að lokum það atferli sem einstaklingurinn kemur sér upp með orðum eða gjörðum til að sýna umhverfinu að vefjarsköddun hefur átt sér stað.“

Á síðu 4 skýrir læknirinn svo þennan mun á viðhorfum og matsaðferðum lækna.

Fyrst ræðir hann um hlutlægt mat á örorku sem hann nefnir svo. Síðan segir: „ Allt öðru máli gildir þegar um huglægar ástæður örorkunnar er að ræða, þ.e. þegar sársauki eða eigið mat hins slasaða er lagt til grundvallar um mat á óvinnufærni. Hér á Íslandi er ekki með skipulögðum hætti prófað í hvaða mæli slík örorka er til staðar heldur virðist hér sem eingöngu sé um huglægt mat viðkomandi læknis sé að ræða. Í langflestum tilfellum er hér um minni háttar líkamlega sköddun að ræða, sköddun sem ekki veldur sýnilegu lýti eða í fljótu bragði mælanlegri færniskerðingu, ekki heldur er þá um að ræða skaddanir sem sýnt hefur verið fram á með t.d. röntgenrannsóknum eða öðrum þeim tæknivæddu skoðunarmöguleikum sem læknisfræðin býður upp á í dag.“

Og neðst á sömu síðu:
„Vinnufærni, og þar með örorka eins og það hugtak hefur verið notað hér á Íslandi, byggir á tilfinningu öðru fremur í þessum tilvikum, kannske má segja að um sé að ræða hugarástand.“

Gagnrýni sem beint er að öðrum læknum er samkvæmt þessu sú, að þeir byggi mat sitt á upplýsingum hins slasaða um sársauka ( verki ) og hvaða hreyfingar hann geti gert og hverjar ekki, auk hlutlægra atriða, en ekki eingöngu á þeim hlutlægu.

Magnús Ólason læknir var einn þeirra lækna sem vátryggingafélögin stungu upp á sem matsmanni í málaferlum vegna verklagsreglnanna.

Í matsgerð lýsir hann skoðunum sínum á hálshnykksáverka og bakmeiðslum ungrar stúlku þannig: „ Matsþoli hefur í slysinu í mars 1991 hlotið nokkurn hnykkáverka á háls og bak. Hún hefur þó ekki orðið fyrir neinum dýpri áverka og rannsóknir hafa ekki leitt í ljós nein áverkamerki á hálshryggsúlu. Hér er fyrst og fremst um huglæg einkenni ( verki ) að ræða.“

Brynjólfur Mogensen hefur sett fram líkar skoðanir í læknisvottorðum og hefur ásamt Gísla Einarssyni staðfest í bréfi til dómsmálaráðherra 13. ágúst 1993 að um sé að ræða „ hugsanlegan málefnalegan ágreining við umfjöllun örorku.“ Bréf þetta rituðu læknarnir eftir að athygli dómsmálaráðherra var vakin á störfum þeirra fyrir vátryggingafélögin og skoðunum þeim sem Gísli Einarsson setti fram í fyrrnefndri grein. Skoðanir Magnúsar Páls Albertssonar á þessum málum hef ég ekki séð á prenti, en af mötum hans í örorkunefnd má ráða að hann sé sammála öðrum nefndarmönnum.

7.7. Nágrannalönd.

Að lækna greini á um, hvernig meta skuli miska er ekki einskorðað við Ísland og svo getur læknana líka greint á um hvernig meta skuli varanlega örorku. Mismunandi skoðanir og „ skólar “ eru í flestum löndum og deilur hafa staðið um þetta milli lækna bæði í Noregi og Danmörku.

Á bls. 107 í fyrrnefndri úttekt á skaðabótum fyrir líkamstjón í Noregi, NOU 1994 : 20, segir nefnd prófessors Peter Lødrup:

„Utvalget er kjent með at det i praksis kan være uenighet blant enkelte leger når det gjelder vurderingen av årsakssammenheng og/eller fastsettelsen av medisinsk invaliditet og ervervsmessig uførhet. Dette medfører at det lett oppstår konflikt mellom skadelidte og skadevolder, i praksis et forsikringsselskap, om valg av lege som skal vurdere disse spørsmål.“

Nefndin ræðir svo hvaða áhrif þetta hefur, hvor aðili leiti álits sérfróðs læknis, deilur standi um val meðdómsmanna o.s.frv., og nefnir að mismunandi skoðanir læknanna séu mest áberandi varðandi hálshnykksáverka. Sömu deilur haf verið í Danmörku og er skemmst að minnast blaðaskrifa í Politiken haustið 1997 sem leiddu m.a. til fyrirspurna og umræðna á danska þinginu. Kveikjan að umræðunni var gagnrýni dansks landsréttardómara, Holger Kallehauge, þess efnis að dönsku vátryggingafélögin veldu þá lækna til að meta örorku fólks sem álitu ákveðin slys og áverka ekki alverlegs eðlis. Tæki örorkumat þeirra mið af þessum skoðunum og væri þar af leiðandi lægra en annarra lækna.

7.8. Ályktanir - Niðurstöður.

Með umfjölluninni hér að framan er ekki verið að gera upp á milli þeirra skoðana sem einstakir læknar hafa og ekki heldur gagnrýna skoðanir „S.Í.T. læknanna“ á tilteknum áverkum. Þeir eru frjálsir að skoðunum sínum nákvæmlega á sama hátt og aðrir Íslendingar, þ.m.t. höfundur.

Þeim er líka frjálst að halda því fram, að hálshnykksáverkum hafi fjölgað óeðlilega mikið á Íslandi, tala um faraldur í því efni, telja aðra höfuðorsök fjölgunarinnar rýmri bótarétt slasaðra“ sem og „ að hlutfallslega rífleg greiðsla vegna slíkra áverka “ hér á Íslandi miðað við hin Norðurlöndin valdi því að þeir ( áverkanir ) „ skili sér betur “.

Ályktanir þessar eru reyndar ekki mjög vísindalegar eða vel rökstuddar, sérstaklega ekki þegar í ljós kemur að hálshnykksáverkum á Íslandi fjölgar ekki hlutfallslega meir en í nágrannalöndum okkar. Dæmi. NOU 1994 : 20, bls. 82-83, þar sem nefnd er sú staðreynd að hálshnykksáverkum hefur fjölgað mjög mikið í Noregi til ársins 1993 frá því að vera nær óþekktir um 1980.

En norska nefndin reynir að finna ástæðu þessa og tekst það líklega. Þó umferðarslysum hafi aðeins fjölgað lítilega á tímabilinu hefur aftanákeyrslum fjölgað mjög mikið og þær eru ein helsta orsök hálshnykks eins og kunnugt er.

Nei, gagnrýnin beinist ekki að persónum læknanna, skoðunum þeirra, ályktunum eða örorkumötum, þó þeir Brynjólfur og Gísli hafi kosið að skilja hana svo, samanber fyrrnefnt bréf til dómsmálaráðherra.

Gagnrýnin beinist að íslenskum stjórnvöldum, þeim sem völdu nákvæmlega þessa menn með þessar skoðanir úr þeim stóra hópi íslenskra lækna sem hæfir eru til setu í örorkunefnd eins og umboðsmaður gat um í áliti sínu.

Hver valdi þessa skoðanabræður í örorkunefnd? Valið sýnir greinilega, að ekki átti að vera rúm fyrir ólíkar skoðanir á því umdeilda verkefni sem nefndinni var ætlað, þ.e. að meta miska og örorku fólks og ákvarða því þannig skaðabætur.

Ábyrgðin er dómsmálaráðherra, en dómsmálaráðherra, Þorsteinn Pálsson hefur áreiðanlega ekki vitað mikið um skoðanir íslenskra lækna almennt eða þessara lækna sérstaklega á því hvernig meta skuli örorku fólks.

Hverjir þekktu það best af öllu? Svar: Sami aðili og óskaði eftir því að skaðabótalögin yrðu sett, hafði í sinni þjónustu starfsmennina sem sömdu frumvarpið, svöruðu gagnrýni á það og skýrðu það út fyrir allsherjarnefnd Alþingis. Síðast en ekki síst, höfðu notað tvo læknanna sem trúnaðarlækna og bent á þann þriðja sem matsmann. Hér er átt við íslensku vátryggingafélögin og samband þeirra, Samband íslenskra tryggingafélaga. Nema þetta allt saman séu tilviljanir?

7.9. Miskatafla örorkunefndar.

Eitt af því sem örorkunefnd átti að gera skv. skbl. var að semja töflur um miskastig.

Íslensku skaðabótalögin eru þýðing á þeim dönsku og hlutar af miskatöflu dönsku stofnunarinnar, Arbejdsskadestyrelen, eru birt á bls. 30-31 í frumvarpi til skaðabótalaga. Leitað var þangað um fyrirmynd að miskatöflu, fyrst fyrirliggjandi ísl., töflur dugðu ekki.

Örorkunefnd fór því til Danmerkur, kynnti sér starfsemina þar og samdi svo töflu um miskastig sem dagsett er 18.10.1994.

Í inngangi segir nefndin m.a. að hliðsjón hafi verið höfð af „ sams konar töflum sem notaðar eru í ýmsum öðrum löndum “. Kunnuglegar röksemdir. Ekkert er sagt hvaða lönd þetta eru, hvaðan þessar töflur koma, hver gerði þær og fyrir hvern.

Þegar tafla örorkunefndar er borin saman við dönsku töfluna kemur í ljós, að íslenska taflan er að mestu eftirmynd þeirrar dönsku. Allt þar til kemur að kaflanum „ Hryggsúla og mjaðmargrind “. Verða þeir kaflar nú bornir saman.

Tafla örorkunefndar um miskastig frá 1994, dálkur Ö
„Arbejdsskadestyrelsens mentabel frá 1985”, dálkur A

A. Hryggsúla		Ö	A
a. Brot á hryggsúlu án mænu- eða taugaáverka
1.	Minni háttar brot:
	Eymsli	allt að 5	5
	Eymsli og minni háttar hreyfiskerðing	6-10	8-10
2.	Miðlungi mikið brot:
	Eymsli	8-10	8-10
	Eymsli og miðlungs hreyfiskerðing	11-14	12-15
3.	Slæmt brot eða fleiri miðlungi slæm brot, jafnvel með hryggskekkju:
	Eymsli og lítil til miðlungi mikil hreyfiskerðing	15-18	15-18
	Mikil eymsli og mikil hreyfiskerðing	19-25	20-25
	Óvenju slæmar afleiðingar brots	+1-5
	Notað stoðtæki ( hálskragi eða bakbelti )		+5
	Mjög miklir verkir		+2-10
b. Brot með mænu-eða taugaáverka:
	Áverkinn er metinn skv. ofangreindu, en með viðbót vegna mænu- eða taugaáverka
1.	Afleiðingar hryggþófahlaups (discusprolaps)		12-40
c. Aðrir áverkar á hryggsúlu:
1.	Hálshryggur:
	Eymsli og óveruleg hreyfiskerðing	allt að 5	8
	Miðlungi mikil eymsli, hreyfiskerðing og dofatilfinning	6-10
	Mikil eymsli, hreyfiskerðing og rótarverkur	1-14	12-15
	Algjörlega upphafin hreyfing í hálshrygg	20-25
	Óvenju slæmar afleiðingar mjúkvefjaáverka	+1-5
	Með notkun hálskraga		allt að 15
2.	Aðrir hlutar hryggsúlu:
	Eymsli og óvenjuleg hreyfiskerðing	allt að 5	5-8
	Miðlungi mikil eymsli, hreyfiskerðing og dofatilfinning	6-10	12-15
	Mikil eymsli, hreyfiskerðing og rótarverkur	11-14	25
	Óvenju slæmar afleiðingar, mjúkvefjaáverka	+1-5
	Eymsli og notkun bakbeltis		15
d. Mænuáverkar:
	Minni háttar varanlegar afleiðingar, þó án blöðrueinkenna	20	20
	Með blöðrueinkennum	25	25
	Afleiðingar mikils mænuáverka	allt að 100	100

Þegar þessar töflur eru bornar saman kemur eftirfarandi í ljós. Örorkunefnd telur afleiðingar áverka á háls og hrygg almennt ekki eins alvarlegar og gert er samkvæmt dönsku töflunni.

Mest áberandi dæmin eru áverkar á hryggsúlu án brots. Þar nær tafla örorkunefndar hæst í 14% miska þegar danska taflan nær upp í 25%. Og af hverju er hámark íslensku töflunnar 14% ? Getur verið, að 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga, eins og hún var fram til 1. júní 1995, upplýsi það. Hún hljóðar svo: „ Þegar miskastig er minna en 15% greiðast engar örorkubætur “. En auðvitað getur verið að nefndin sé svona nákvæm í störfum sínum og svo getur þetta nátturlega verið prentvilla eða enn ein tilviljunin. Þá er mjög áberandi að afleiðingar minni háttar hryggbrots sem eymsli fylgja og óveruleg hreyfiskerðing og eymsli í hálshrygg má meta lægra en 5% varanlegan miska samkvæmt töflunni. Það þýðir, að hinn slasaði fær engar miskabætur greiddar samkvæmt lögunum!

Þá heimilar danska taflan að bætt sé við 5% vegna notkunar hálskraga eða bakbeltis og 2 - 10% vegna mjög mikilla verkja. Slíkt er ekki að finna í töflu örorkunefndar, enda eru verkir „ huglæg einkenni “ svo sem fyrr er lýst.

Hvað sýnir þessi samanburður?
Hann sýnir okkur að skoðun lækna örorkunefndar hefur ekkert breyst. Þeirra mat á þessum tegundum áverka er allt annað en þeirra sérfræðinga sem gerðu dönsku töflurnar og annarra íslenskra lækna sem meta miska. Þeir hafa lækkað mat á tilteknum áverkum frá dönsku töflunni. Samanburðurinn sýnir hvað það er nauðsynlegt að í örorkunefnd séu skipaðir menn með ólíkar skoðanir.

8. Mat örorkunefndar á miska.

Hvernig skyldu svo möt örorkunefndar samkvæmt þessari töflu vera ? Taflan kann að vera með þessari skekkju, sem fyrr er lýst en mötin sjálf geta verið í samræmi við niðurstöður annara lækna og aðrar töflur.

Nefndin hefur gefið út samantekt um niðurstöður úr álitsgerðum fyrir árið 1995 og 1996. Samkvæmt þeim hefur nefndin metið miskastig 359 einstaklinga. Af þeim metur nefndin miska 291 einstaklings lægri en 15%. Það er 81% af heildinni. Varanlegur miski 187 einstaklinga eða 52% heildarinnar er undir 10%. Með miska 15% eða hærri eru því aðeins 19% heildarinnar.

Til samanburðar er notuð „flokkun slasaðra ökumanna samkvæmt metinni varanlegri örorku “ árin 1988, 1989, og 1990. Flokkun þessa gerði Samband íslenskra tryggingafélaga í mars 1992 og sendi dómsmálaráðuneyti með bréfi. Þrátt fyrir beiðni höfundar hafa hvorki fengist upplýsingar frá Sambandi íslenskra tryggingafélaga um flokkun slasaðra fyrir 1988 eða eftir 1990. Þær upplýsingar eru ekki til, segir sambandið.

Samkvæmt fyrrnefndri samantekt S.Í.T. eru samtals metnir 713 einstaklingar. Af þeim er varanleg örorka 352 einstaklinga metin 15% eða lægri. Það eru 49% heildarinnar á móti 81% hjá örorkunefnd og 73, eða 10%, eru með lægri örorku en 10%, á móti 52% hjá örorkunefnd. 51% heildarinnar er því metið með 15% örorku eða hærri á móti 19% hjá örorkunefnd.

Hér er verið að meta nákvæmlega það sama, títtnefnda „ læknisfræðilega örorku“.

Þessi samanburður sýnir ótvírætt, að munur á niðurstöðum lækna örorkunefndar og annarra lækna sem meta miska er mjög mikill, svo mikill að ekki getur verið tilviljun háð. Skoðanir örorkunefndarmanna koma fram í niðurstöðum nefndarinnar, tölurnar sýna það.

Þetta er einkum bagalegt fyrir þá einstaklinga, sem fá greiddar skaðabætur á grundvelli miskastigs skv. 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga. Aðeins 19% þessara 359 einstaklinga ná 15% markinu sem var skilyrði fyrir greiðslu skaðabóta skv. 2. mgr. 8. gr. á þessum tíma, nú er þetta mark 10%. Samkvæmt mötum þeirra 6 -7 lækna, sem könnun S.Í.T. byggði á, hefði þessi tala væntanlega verið 51%.

Kunna þessir einstaklingar og aðrir í sömu stöðu ekki að hafa réttmæta ástæðu til að ætla að svo geti verið að mál þeirra fái ekki sanngjarna meðferð í örorkunefnd?

Það var ekki markmið skaðabótalaga að breyta læknisfræðilegu mati á örorku, færa það mat niður eða upp. Á bls. 29 - 30 í greinargerð kemur þvert á móti skýrt fram í athugasemdum með 4. grein frumvarpsins að töflur og mat örorkunefndar er „hliðstætt því sem gerist í örorkutöflum, sem nú eru notaðar við örorkumat í skaðabótamálum og slysatryggingum.“ Engu að síður hefur þetta mat greinilega breyst. Hvað veldur?

9. Mat örorkunefndar á varanlegri örorku.

Helsta yfirlýsta breyting skaðabótalaga frá fyrri rétti var, að skaðabætur til einstaklinga fyrir líkamstjón yrðu ákvarðaðar á grundvelli örorkumats sem tæki mið af líklegu framtíðartekjutapi einstaklingsins. Þessari breytingu voru allir fylgjandi. Hvernig hefur til tekist?

Samkvæmt fyrrnefndri samantekt örorkunefndar mat nefndin varanlega örorku 279 einstaklinga. Af þeim var örorka 125 á bilinu 0 - 4%, 54 á bilinu 5 - 9% og 48 á bilinu 10-14%. Samtals 227 af 279 eða 81% metinna slasaðra einstaklinga hafði þannig tapað minna en 15% af vinnugetu sinni í slysinu að mati nefndarinnar.

Nú er ekki gott með samanburð því „ fjárhagslegt örorkumat “ hefur ekki verið framkvæmt á Íslandi fyrr en með tilkomu skaðabótalaga.

En í Danmörku hefur slíkt mat tíðkast frá 1984, þegar Danir settu lögin sem Íslendingar tóku til fyrirmyndar.

Samkvæmt upplýsingum margnefndrar danskrar stofnunar, Arbejdsskadestyrelsen, nemur varanleg örorka í hverju máli stofnunarinnar að meðaltali 32% árið 1995 og 30% árið 1996 og er þá átt við metna varanlega örorku vegna slysa. Málin voru 1316 árið 1995 og greiðsla fyrir varanlega örorku samtals Dkr. 935 milljónir eða Dkr. 710.486.- að meðaltali í hverju máli árið 1995. Það eru u.þ.b. 7.500.000.- íslenskar krónur að meðaltali í hverju máli. 1996 nam greiðsla að meðaltali Dkr. 556.000.- í hverju máli. Heimild: Arbejdsskadestyrelsen i tal og tabeller árið 1995 og 1996.

Það er ekki auðvelt að reikna út hver meðalörorkan er samkvæmt yfirliti örorkunefndar, en með því að taka meðaltal úr hverjum flokki má reyna. 0 - 4% örorka verður 2%, 5 - 9% verður 7% o.s.frv., margfalda svo með málafjöldanum í hverjum flokki, leggja niðurstöðurnar saman og deila í með fjölda metinna mála. Þá verður niðurstaðan þessi.

Varanleg örorka að meðaltali árið 1995 10.98%
Varanleg örorka að meðaltali árið 1996 10.51%

Eins og rakið var hér að framan var meðaltalið í Danmörku 32% árið 1995 og 30% árið 1996.

Hvað skýrir þennan gífurlega mun? Eru Íslendingar svona miklu hraustari en Danir. Þola þeir svona miklu betur að slasast. Eru alvarlegu slysin ekki komin til örorkunefndar. Eða eru matsreglurnar hugsanlega öðruvísi á Íslandi?

Eitt stingur í augun þegar yfirlit örorkunefndar er skoðað. Ekki er að sjá að örorkunefnd hafi beitt þeirri skýringu á 5. grein skaðabótalaganna sem getið er um í greinargerð svo sem gert er í Danmörku. Lögskýringin kemur fram á bls. 32-33 í greinargerð með frumvarpinu og er lýst hér að framan á bls. 6 - 7, þ.e. ef einhver skerðing er á getu slasaðs til að afla sér vinnutekna er skerðingin metin 15%. Hvers vegna tekur nefndin ekki tillit til þessara skýringa frumvarpshöfundar og leiðbeininga hans um túlkun 5. greinar?

Eitt er víst. Niðurstöður örorkunefndar um varanlega örorku slasaðs fólks væru mun nær hinum dönsku ef nefndin færi eftir þessum lögskýringargögnum við túlkun sína á 5. grein skaðabótalaga.

10. Framkvæmd 10. greinar og afleiðingar hennar.

Fljótlega eftir að fyrstu álitsgerðir örorkunefndar litu dagsins ljós tók Samband íslenskra tryggingafélaga þá ákvörðun að leita álits nefndarinnar í öllum málum.

Í ljósi þess sem rakið er hér að framan um skipan nefndarinnar og niðurstöður hennar er sú ákvörðun afar eðlileg.

Afleiðingar af þessari ákvörðun hafa m.a.orðið þessar fyrir störf nefndarinnar:

1. Bið eftir álitsgerðum nefndarinnar er nú í maí 1998 um það bil eitt ár. Þetta er með öllu óviðunandi.

2. Fjölgað hefur verið í nefndinni og starfa nú í henni 6 læknar. Virðist nefndin sjálf velja þetta viðbótar fólk án tillits til þess hvort sérfræðikunnátta þeirra sé nauðsynleg í þeim málum sem það fæst við.

3. Nefndin starfar þannig að einn læknir skoðar hinn slasaða og vinnur álitsgerðina. Hún er svo afgreidd á fundi hans með tveimur öðrum nefndarmönnum, lækni og lögfræðingi. Hvorugur þeirra skoðar hinn slasaða eða ræðir við hann eins og nefndarmenn hafa skýrt frá fyrir dómi. Niðurstaða örorkunefndar byggist því fyrst og fremst á læknisskoðun og hlutlægu og huglægu mati eins manns.

4. Í reynd eru þannig margar örorkunefndir starfandi og erfitt að finna samræmi í niðurstöðum þeirra.

5. Athygli vekur að nefndin vísar mjög oft frá beiðni um álit á varanlegri örorku hins slasaða, þó báðir aðilar málsins óski eftir slíku áliti. Með þessu fer örorkunefnd út fyrir verksvið sitt skv. 10. grein skaðabótalaga. Það er aðila málsins og eftir atvikum dómstóla að ákveða hvort skaðabætur fyrir varanlega örorku slasaðs manns fara eftir 5. eða 8. grein skaðabótalaga. Af þessum sökum þarf oft að leita álits dómkvaddra matsmanna á varanlegri örorku slasaðs fólks. Það er bæði mjög dýrt og seinlegt.

6. Rökstuðningur örorkunefndar fyrir niðurstöðu sinni er oft ákaflega lítill og stundum enginn. Algengt er að hann sé ekki annað en „Að öllum gögnum virtum telur nefndin.....“ „Örorkunefnd telur að afleiðingar umferðarslyssins séu meðverkandi ástæða þess að tjónþoli hefur orðið að hætta vinnu fyrr en ella hefði verið“.

Þetta og lágt mat nefndarinnar bæði á miska og örorku hefur einnig gert það að verkum að leita hefur þurft til dómkvaddra matsmanna til að meta örorku hins slasaða.

Í þeim málum sem greinarhöfundur þekkir til hefur niðurstaða þeirra undantekningarlaust orðið hærri en örorkunefndar og dómstólar byggt á því mati.

Um örorkunefnd hefur því ekki skapast eining og mun ekki verða. Merkilegt er að sjá hversu sannspár Jón Erlingur Þorláksson reyndist um nefndina og líklega reynslu af störfum hennar í umsögn sinni til allsherjanefndar Alþingis, en umsögnin er rakin í kafla 1 hér að framan.

11. Almennt um lögin og framkvæmd þeirra.

11.1. Inngangur.

Eins og rakið hefur verið hér að framan fór ýmislegt úrskeiðis við setningu skaðabótalaga. Það er reyndar ekkert undarlegt þegar haft er í huga hversu mikil fljótskrift var á undirbúningi og gerð frumvarpsins.

Danir og Norðmenn eyddu mörgum árum í að undirbúa sín skaðabótalög og þau voru undirbúin í fjölskipuðum nefndum, þar sem margir aðilar með ólíkar skoðanir komu að starfi og álits fjölmargra annarra var leitað.

Íslendingar fá einn mann til að vinna þetta vandasama verk á einhverjum mánuðum. Og við köstum umhugsunarlaust út í veður og vind nokkurra áratuga réttarframkvæmd, sem margir lögfræðingar höfðu komið að, í stað þess að skoða hvort ekki væri hægt að finna þar eitthvað nýtilegt.

Þá er áberandi, þegar umsagnir um frumvarpið eru skoðaðar núna að ákaflega fáir höfðu kynnt sér málið til einhverrar hlítar. Helst Jón Erlingur Þorláksson tryggingastærðfræðingur og laganefnd L.M.F.Í.

Umsögn Dómarafélags Íslands um fyrra frumvarpið lýkur t.d. svo.

„Stjórnin telur frumvarpið sérlega vandað að allri gerð og unnið af þeirri bestu þekkingu sem völ er á. Þær réttarbætur sem í frumvarpinu felast eru löngu tímabærar og mælir stjórnin því heils hugar með að það verði að lögum um leið og réttarfarsumbætur þær sem koma til framkvæmda 1. júlí n.k. “

Þessi niðurstaða gæti eins verið frá stjórn prestafélagsins og endurspeglar þá oftrú sem lögfræðingar höfðu á þessu lagafrumvarpi og undirbúningi þess. Það var nánast talið óþarft að ræða það eða kynna sér efni þess rækilega.

Allt frá því lögin voru sett, hafa þau verið gagnrýnd opinberlega, og þrjár nefndir hafa verið skipaðar til þess að yfirfara lögin með það í huga hvort breytinga væri þörf.

Þessari vinnu er lýst í tveimur greinum þeirra Gests Jónssonar, hæstaréttarlögmanns og Gunnlaugs Claessen, hæstaréttardómara í 3. og 4. hefti Tímarits Lögfræðinga 1997. Þeir sátu báðir í þeim tveim nefndum sem skilað hafa áliti og lagt til breytingar á lögunum, í fyrra skiptið 1. júlí 1994 og hið síðara 10. nóvember og þá fylgdi frumvarp álitsgerðinni. Frumvarpið fékkst ekki samþykkt á Alþingi einkum vegna harðrar andstöðu vátryggingafélaganna og samtaka þeirra, en lögin voru lagfærð frá og með 1. júlí 1996 með l. nr. 42/1996. Enn var skipuð nefnd til sama verks. og hóf hún störf fullskipuð í nóvember 1996. Nefndin hefur ekki lokið störfum ennþá, aðallega vegna þess að Samband íslenskra tryggingafélaga hefur ekki veitt nefndinni umbeðnar upplýsingar og Vátryggingaeftirlitið ekki treyst sér til þess að veita þær, eins og fram kom í fjölmiðlum í byrjun desember 1997.

Slíkt kemur þeim ekki á óvart sem fylgst hafa með þessu sorglega máli frá byrjun. Frá S.Í.T. hafa aldrei komið neinar upplýsingar, eingöngu yfirlýsingar.

11.2. Nauðsynlegar úrbætur á skaðabótalögum.

Um úrbætur á lögunum má í stórum dráttum vísa til fyrrnefnds frumvarps þeirra Gests Jónssonar og Gunnlaugs Claessen. Er óhætt að fullyrða að þá fyrst hafi verið unnin sú grunnvinna og athuganir sem gera átti í upphafi.

Þar er tekið á því sem þörf er að breyta í núgildandi skaðabótalögum og annað gert skýrara svo sem að setja lækkun miskabóta vegna aldurs skv. 4. gr. upp í töfluform og inn í lagatextann sjálfan og fella lækkun skv. 9. gr. inn í margföldunarstuðul 6. greinar.

Því til viðbótar má nefna hvort ekki væri rétt að taka inn í lagatextann það lögskýringarsjónarmið sem fram kemur í umfjöllun um 5. grein laganna, bls. 32-33 í síðara frumvarpinu og fyrr er lýst. Þessi skýring er byggð á dönskum lögskýringargögnum og skilin og framkvæmd þannig, að ef leitt er í ljós að tjónþoli hefur í raun beðið eitthvert varanlegt tekjutjón, er örorka hans metin a.m.k. 15% þótt tekjutjón nái ekki 15% eins og segir í athugasemdum með frumvarpi, til skaðabótalaga. Væntanlega er þarna átt við, að tekjutjón hafi ekki enn orðið.

Þessi breyting myndi auðvelda störf örorkunefndar mjög mikið og forða nefndinni frá því að þurfa að horfa allt of mikið á tekjur slasaða strax eftir slys, heldur virti hún heildartekjumöguleika hins slasaða það sem eftir er starfsævi. Ástæðan fyrir þessari túlkunarreglu Dananna er eflaust sú alkunna staðreynd, að afleiðingar líkamstjóns koma fram í auknum mæli þegar aldur færist yfir og líkamleg færni minnkar vegna aldurs.

Þá þarf ákvörðun margfeldisstuðuls að taka tillit til skattlagningar vaxtatekna, eins og höfundar nefna réttilega, sem og eignarskatts, en höfuðstóllinn eða stærstur hluti hans verður eignarskattskyldur hjá hinum slasaða. Þá fer tekjuskattur lækkandi, en það leiðir til hækkunar margfeldisstuðuls.

Eins og fram hefur komið hér að framan er höfundur ekki alls kostar sáttur við ákvæði 10. greinar skaðabótalaga um örorkunefnd og alls ekki við framkvæmdina.

Einfaldast er að fella brott 10. grein skaðabótalaga. Þá kæmu aðilar sér saman um matsmann/matsmenn eins og algengast var fyrir gildistöku skaðabótalaga.

Standi 10. grein áfram, er óhjákvæmilegt að breyta henni:

1. Til mikilla bóta væri, að það kæmi skýrt fram hvert starfssvið nefndarinnar er. Það er ekki ljóst skv. núgildandi lögum. Því þarf að koma fram í lagatextanum sjálfum að nefndin sé málskotsaðili, en ekki einhvers konar örorkuríkismat, stofnun sem ætlað er að meta örorku allra sem slasast.

1.mgr. 10.greinar gæti þá hljóðað svo: Tjónþoli eða sá sem ábyrgð ber á tjóni getur óskað álits örorkunefndar um fyrirliggjandi mat á miska og varanlegri örorku, eða frummats ef aðilar eru sammála um það.

Að mínu áliti myndi þetta leiða til þess, að lögmenn og vátryggingafélög næðu samkomulagi um matsmann, í versta falli matsmenn. Einungis ágreiningsmálum væri þá vísað til nefndarinnar. Þetta myndi þá leiða til þess að nefndin gæti betur vandað álitsgerðir sínar og lokið þeim á stuttum tíma frá því beiðnir berast.

2. 2. mgr. 10. gr. þarf að breyta þannig að nefndarmenn verði skipaðir samkvæmt tilnefningu. Formaður og varaformaður t.d. skv. tilnefningu Hæstaréttar og læknarnir skv. tilnefningu Læknafélags Íslands eða Læknaráðs.

Breyting í þessa átt myndi koma í veg fyrir óhöpp af því tagi sem átti sér stað með skipan lækna í þá nefnd sem nú starfar og lýst er að framan. Standi þetta ákvæði óbreytt er ekkert því til fyrirstöðu að dómsmálaráðherra skipi næst í nefndina núverandi trúnaðarlækna VÍS hf. og Sjóvár - Almennra trygginga hf. í stað hinna fyrrverandi trúnaðarlækna. „Það væri allt í lagi skv. áliti ráðuneytisins, ef læknarnir hefðu sagt sig frá öllum verkefnum sem þeir hafa verið tilnefndir til af hálfu trygginagarfélaga ( sic )“ eins og segir í niðurlagi bréfs ráðuneytisins til okkar fimmmenningana dags. 7.9.1993.

Þá má hugsa sér að skipa ekki fasta lækna til setu í örorkunefnd, heldur sé leitað til sérfræðinga úti í bæ um læknisfræðilega skoðun og mat, til lækna T.R. eða jafnvel að málsaðilar skipi hvor sinn lækninn til meðferðar einstakra mála.

Danska stofnunin, Arbejdsskadestyrelsen, hefur þannig ráðgjafa sem spanna 9 svið læknisfræðinnar, allt frá bæklunarlæknum til geðlækna, og er leitað til þeirra eftir því hver meiðsli hins slasaða eru. Þeir koma frá sjúkrahúsum, ráðgjafarstarfið er aukastarf og þeir mega ekki vera tengdir vátryggingafélögum.

3. 3. mgr. 10. gr. má fella brott. Töflur um örorku fólks eru til, bæði hérlendis og erlendis eins og fram kemur í fyrrnefndri umsögn Læknafélags Íslands til allsherjarnefndar Alþingis, engin þörf er á sérstakri töflu fyrir möt örorkunefndar og ákaflega vandséð hvaða gildi hún hefur umfram aðrar töflur. Þurfa aðrir læknar að fylgja henni við sitt mat? Það getur varla verið því þá er búið að gera örorkunefnd að einhvers konar ígildi dómstóls. Hér hljóta aðrir læknar að geta haft sínar skoðanir óháð miskatöflunni. Sú er líka raunin. Dómkvaddir matsmenn hafa ekki fylgt töflu örorkunefndar í sínum mötum.

Einnig er ákaflega óeðlilegt að sami aðili og ákvarðar miska og örorkustig semji líka þær töflur sem ákvarðanirnar byggjast á. Slíkt felur örorkunefnd allt of mikið vald.

Þá er vandséð hvað örorkunefnd eiginlega er, hvers konar stjórnvald. Má kæra ákvarðanir hennar til ráðherra? Þarf mat dómkvaddra matsmanna til að hnekkja ákvörðun hennar eða nægir að læknir eða læknar sitji í dómi?

11.3. Endurupptaka eldri mála.

Eins og fram kemur í þessari grein og fyrrnefndum greinum þeirra Gests og Gunnlaugs er óhjákvæmilegt að breyta ákvæðum skaðabótalaga til að tjón slasaðra sé bætt að fullu og hinum slösuðu ekki mismunað annað hvort eftir aldri eða hvort þeir stunda launaða vinnu eða ekki þegar slysið verður.

Lögin og framkvæmd þeirra hefur verið með þeim hætti, að einhver hundruð einstaklinga sitja eftir með smánarbætur fyrir alvarlega líkamsskaða. Það er algerlega óviðunandi, ef í ljós kemur að þessir áverkar koma til með að hafa meiri afleiðingar á vinnugetu hins slasaða en fram kom í álitsgerð örorkunefndar eða ef það reynist vera rétt sem vísbendingar eru um og nefndar eru í þessari grein að örorkunefnd hafi í störfum sínum vanmetið bæði miska og varanlega örorku slasaðra.

Af þessu leiðir, að óhjákvæmilegt er að hafa í lögunum ákvæði til bráðabirgða um rýmri endurupptökurétt mála heldur en er í 11. grein laganna, vegna slysa sem urðu og verða frá gildistöku laganna 1. júlí 1993 þar til ný lög taka gildi.

11.4. Skaðabótalög og ákvæði stjórnarskrár.

Að því hefur verið ýjað og einhver dómsmál þegar farið af stað þar sem byggt er á því, að tilteknar greinar skaðabótalaga séu í andstöðu við stjórnarskrá Lýðveldisins Íslands.

Það ætti að vera óumdeilt eftir ítarlega umfjöllun og rökstuðning þeirra Gests og Gunnlaugs að 6. grein laganna bætir ekki fjártjón slasaðs manns að fullu. Jafnljóst er, að 8. grein felur í sér mismunun slasaðra eftir aldri og eftir því hvort þeir hafa fyrir slys aflað tekna með vinnu sinni eða ekki.

Einfalt dæmi: Jón og Páll eru tvíburabræður, synir togaraskipstjóra á Akureyri. Þeir ætla báðir að leggja fyrir sig sjómennsku og hafa starfað við það á sumrin. Hvorugur þeirra er mikill bóknámsmaður. Páll hóf störf sem háseti 16 ára strax að loknu grunnskólaprófi. Árslaun Páls eru kr. 4.000.000.- Jón vildi ljúka stúdentsprófinu áður en hann færi alveg á sjóinn. Þeir slasast báðir 19 ára gamlir, 1. júní 1995, í umferðarslysi þegar ekið er aftan á bifreið þeirra á umferðarljósum og henni kastað á næsta bíl fyrir framan.

Jón og Páll meiðast báðir í baki og hálsi, miski þeirra metinn 20% og hvorugur mun framar vinna erfiðisvinnu. Varanleg örorka Páls er metin 35%, enda varð hann að hætta sjómennsku. Beiðni um mat á varanlegri örorku Jóns er vísað frá örorkunefnd. Bætur fyrir varanlega örorku, þ.e. fyrir framtíðartekjutap, til bræðranna eru þessar skv. skaðbótalögunum án vísitöluhækkunar. Páll, kr. 10.500.000.- Jón kr. 1.120.000.-

Ef miski þeirra hefði aðeins verið metinn 10%, sem er algeng niðurstaða í líkum málum hjá örorkunefnd, og varanleg örorka Páls 20% væru skaðabæturnar þessar: Páll, kr. 6.000.000.- Jón kr. 0.-

Getur Alþingi sett slík lög er mismuna einstaklingum sem eru algerlega eins settir, nema að því leyti að annar er byrjaður að afla launatekna en hinn ekki.

Er hægt að setja lög þess efnis að Jón skuli ekki fá líkamstjón sitt bætt af því hann var í skóla, var ekki farinn að nýta tekjuöflunarmöguleika sína? Eru þá þeir tekjuöflunarmöguleikar, sem hann sannanlega hefur glatað, einskis virði í peningum talið? Örugglega ekki, það tap má meta til peningaverðs alveg eins og tap Páls og önnur áætlunin er ekki réttari en hin. Báðar eru nokkurs konar spádómar um áhrif áverka á framtíðartekjumöguleika bræðranna. Það er ekki vandamál. Vandamálið eru reglur skbl. sem kveða á um að tjón Páls skuli áætlað og bætt með allt öðrum hætti en tjón Jóns. Engin efnisleg rök eru sjáanleg fyrir þessum mun.

Þessar reglur kunna að varða við 65. grein stjórnarskrárinnar sem kveður á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda m.a. án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Tökum sem dæmi lög frá Alþingi sem kvæðu á um að einungis skyldi bæta helming af verðmæti bíla sem skemmast í aftanákeyrslu. Bíla í eign þeldökkra manna eða fólks í Fríkirkjusöfnuðinum skyldi ekki bæta. Jarðeignir bænda í Árnessýslu megi taka eignarnámi og bæta einungis 1/3 hluta verðmætisins. Hvað myndu dómstólar gera við svona lög. Engin spurning. Slík lög myndu ekki samrýmast 65. og 72. grein stjórnarskrár. En hver er þá munurinn. Er geta einstaklings til að starfa og afla vinnutekna ekki klárlega fjárhagslegt verðmæti og eign þess einstaklings alveg eins og bíll eða landspilda.

Ekki er verðmæti fólks lakar varið af 72. grein stjórnarskrár en verðmæti dauðra hluta? Þetta eru spurningar sem verða mjög áleitnar við athugun og hugsun um þessi lög. Ekki verða þeim gerð nein frekari skil hér, en fróðlegt væri að sérfræðingar á sviði stjórnskipunarréttar freistuðu þess að svara þeim. Það er einnig grundvallarspurning hvort einstaklingur, sem sannað getur að hann hafi þegar orðið fyrir tilteknu fjárhagslegu tjóni, t.d. verið óvinnufær með öllu í 8 - 9 ár eftir slys og starfsævi er lokið. Þarf hann að sætta sig við mat og útreikning samkvæmt skaðabótalögum á tjóni sínu, tjóni sem þegar liggur fyrir hvert er? Ef tap mannsins sannanlega er 1.5 milljónir króna á ári í 8 ár, samtals 12 milljónir, en skaðabótalög segja það 6 milljónir, fara þá lögin ekki að höggva nærri 72. grein stjórnarskrár?

12. Lokaorð.

Þessi grein er tilraun til að fjalla um lög nr. 50/1993, aðdraganda þess að þau urðu til, efni laganna, framkvæmd þeirra og hugsanlegar breytingar á lögunum.

Hún er hugsuð sem viðbót við þá vönduðu umfjöllun sem lögin hafa fengið í álitsgerðum og greinum þeirra Gests Jónssonar og Gunnlaugs Claessen, sem áður er vitnað til.

Alþingismenn mættu draga nokkurn lærdóm af sögu þessara laga og búa til meginreglur sem fylgt yrði framvegis við undirbúning og setningu lagafrumvarpa. Með því móti má koma í veg fyrir óhöpp af því tagi sem fylgt hafa setningu skaðabótalaga.

Þá er það von höfundar, að greinin megi hjálpa til þess að Alþingi breyti lögunum, þannig að slasað fólk geti treyst því að liggja ekki áfram óbætt hjá garði.


Helstu heimildir:

Arbejdsskadeestyrelsen Årsberetninger. 1995 og 1996.
Erstatningansvarsloven m. kommenter. Jens Møller. 1996.
Erstatningsret. Peter Lødrup . 1995.
Félagsmiðill íslenskra sjúkraþjálfara. 2.tbl. 1993.
Frumvörp til skaðabótalaga. 1991 og 1992.
N.O.U 1994:20 Personskadeerstatning. 1994.