Leigupennar og pöntuð lögfræðiálit
Hugleiðingar um störf lögmanna
1.
Verkefni lögmanna eru margvísleg og í raun eðlisólík mörg hver. Að morgni stendur lögmaður við hlið sýslumanns við útburð á fólki sem ekki hefur haft efni á að greiða húsaleigu, eftir hádegi er það hlutverk sama lögmannsins að sækja fjárhagslega hagsmuni þess sem tapað hefur starfsgetu sinni vegna afleiðinga slyss fyrir dómstólum.
Það sjá allir að þessi störf eru mis göfug en hverju sem því líður byggir vestræn réttarhefð á því að til sé sérstök stétt lögmanna sjái um að búa mál borgaranna þannig út að dómstólar og framkvæmdavald geti tekið afstöðu til réttinda og skyldna á grundvelli þeirra reglna sem löggjafinn setur. Lögmaðurinn er því fyrst og fremst málsvari og hagsmunagæslumaður.
Starf lögmannsins er þannig hluti af heild. Til þess að lögmaðurinn geti sinnt hlutverki sínu í þessari heild sem hagsmunagæslumaður eða málsvari þarf að vera hægt að ganga út frá nokkrum grundvallaratriðum:
Trúnaður. Skjólstæðingar verða að geta treyst því að lögmaður haldi trúnað um þau málefni sem leynt eiga að fara. Því þarf að tryggja að lögmaður verði ekki með nokkrum hætti þvingaður til að láta af hendi upplýsingar sem skjólstæðingur hans hefur trúað honum fyrir.
Sjálfstæði í störfum. Lögmenn þurfa að vera sjálfstæðir í sínum störfum. Skjólstæðingur á að geta gengið út frá því að lögmaðurinn láti ekki annað ráða við rækslu starfa sinna en hagsmuni skjólstæðings síns sem hann gætir með lögmætum úrræðum. Af þessum sökum er hvers konar íhlutun í störf lögmanna varhugaverð. Jafnframt má segja að fjárhagslegt sjálfstæði sé nauðsynlegt.
Fleiri þættir koma hér til greina en að mínu mati eru þessi tvö atriði þýðingarmest.
2.
En hvers vegna er nú verið að tala um jafn sjálfsagða hluti og þá sem að framan greinir? Ástæðan er sú að starf lögmannsins felst í fleiru en að vera málsvari fyrir dómstólum og stjórnvöldum þar sem mál eru sótt og varin. Ýmsir (sérstaklega fyrirtæki og stofnanir) hafa sér lögmenn til halds og trausts til að rökstyðja eða álykta að réttarstaða þeirra sé með einhverjum tilteknum hætti í einstökum málum. Þessi álit eða rök eru þá jafnvel notuð í opinberri umræðu og birt undir nafni lögmannsins.
Í þessum tilvikum kemur lögmaðurinn gjarnan ekki fram sem umboðsmaður eða málsvari samkvæmt áðurnefndri skilgreiningu heldur gefur hann út sitt persónulega álit og leggur þar með sinn starfsheiður að veði. Enginn skrifar undir lögfræðilegar álitsgerðir ,,fyrir hönd" einhvers (nema þegar Lagastofnun á í hlut) heldur er að einhverjum orsökum talinn akkur í því að viðkomandi lögmaður láti persónulega í té sína túlkun á réttarreglum.
Lögfræðilegar álitsgerðir eru yfirleitt skemmtileg verkefni og við þau gefst kostur á að beita lögfræðilegri aðferðafræði án tillits til einhverra hagsmuna sem gæta þarf í hvað og hvað skiptið - eða hvað?
Ég tel að fátt hafi fellt gengi lögmannastéttarinnar meðal þjóðarinnar eins mikið og umræður um lögfræðiálit. Valinkunnir lögmenn láta frá sér fara opinberlega lögfræðiálit í þveröfugar áttir en reglan virðist sú að niðurstaðan er hagfelld þeirra skjólstæðingi. Almenningur áttar sig á að hér er ekki allt eins og það á að vera og dæmi er um að lögmenn hafi ásakað hverjir aðra opinberlega um að láta frá sér ,,pöntuð” álit. Þessi staða er slæm og dregur úr tiltrú á lögmannsstéttinni almennt.
Af þessum sökum tel ég þess virði að menn velti því fyrir sér hver vinnubrögðin eigi að vera við slík störf eða hvort lögmenn eigi yfir höfuð að gefa slíkt frá sér nema til einka afnota fyrir viðkomandi skjólstæðing.
3.
Það er (var a.m.k.) ekki kennt sérstaklega við Lagadeild Háskóla Íslands hvernig vinna skuli lögfræðilegar álitsgerðir. Afstaða akademíunnar kann að vera sú að óþarft sé að fjalla um slíka hluti, lögfræðileg álitsgerð sé einfaldlega eins og svar við prófspurningu. Lögmaðurinn leggi sig allan fram um að svara eftir bestu vitund og viðurkenndri aðferðafræði hvernig líkleg niðurstaða dómstóls yrði um ákveðið álitaefni.
Er málið þá ekki einfalt, ber lögmanninum ekki að nálgast viðfangsefni sitt eins og læknir sem greinir sjúkdóma og ráðleggur um lækningu þeirra? Fer ekki saman trúnaður við fræðin og skjólstæðinginn?
Svarið getur verið nei - vandamálið er að hagsmunir skjólstæðings lögmannsins (sjúklingsins) kunna að vera aðrir en þeir að fræðilega rétt niðurstaða líti dagsins ljós. Vandamálið er einnig að lögmaðurinn vill (og á) af ýmsum ástæðum gera allt fyrir sinn skjólstæðing innan ramma laganna.
Hér er því faglegt og siðferðilegt vandamál á ferðinni þar sem margs konar röksemdir koma til álita. Grundvallaratriðin eru þó þessi: Lögmanninum ber að sjálfsögðu að gæta hagsmuna síns skjólstæðing en honum ber einnig að vera sjálfstæður í sínum störfum - ekki of háður sínum skjólstæðingi.
4.
En hver er þá niðurstaðan af þessum vangaveltum. Áður en ég kem með mína niðurstöðu vil hafa þá fyrirvara á að þessi ritsmíð er ekki annað og meira en skoðun eins manns án sérstakrar úttektar á lagareglum eða könnunar á efni álitsgerða lögmanna almennt. Henni er ekki beint gegn neinum sérstökum lögmanni og ber ekki að túlka á þann hátt að höfundur telji sig óspjallaðan í þessum efnum.
En skoðun mín er sem sé að lögmaðurinn á ekki að láta það líta svo út að hann hafi beitt hlutlægum aðferðum við úttekt á réttarreglum þegar eitthvað annað hefur ráðið ferðinni.
Rökin fyrir því eru fyrst og fremst sjálfstæði lögmannsins, trúnaður hans gagnvart fagi sínu, heildarhagsmunir almennings og lögmannstéttarinnar. Þessi atriði tel ég fyrir borð borin ef ekki er hægt að treysta því að það, sem lögmaður tjáir sig um undir eigin nafni (án þess að geta skjólstæðings síns eða í tengslum við rekstur máls ), um lögfræðileg atriði sé í raun sú skoðun sem hann álítur ,,lögfræðilega rétta niðurstöðu".
Áhugavert væri að heyra eða sjá álit annarra lögmanna á þessu álitaefni. Ég tel það brýnt að menn skoði þetta mál. Sjálfstæði dómstóla hefur verið eflt, framkvæmdavaldið hefur verið látið sæta strangari reglum hin síðari ár og sköpuð betri starfsaðstaða. Styrkja þarf stöðu lögmanna þannig að staða þeirra í heildinni verði sú sem vera ber. Það er ekki ásættanlegt fyrir heila stétt að sitja undir þeim dómi að vera álitin stétt leigupenna sem eigi enga staðfestu og hafi ekki meiri metnað í starfi en fjárhæð næsta reiknings.
Verkefni lögmanna eru margvísleg og í raun eðlisólík mörg hver. Að morgni stendur lögmaður við hlið sýslumanns við útburð á fólki sem ekki hefur haft efni á að greiða húsaleigu, eftir hádegi er það hlutverk sama lögmannsins að sækja fjárhagslega hagsmuni þess sem tapað hefur starfsgetu sinni vegna afleiðinga slyss fyrir dómstólum.
Það sjá allir að þessi störf eru mis göfug en hverju sem því líður byggir vestræn réttarhefð á því að til sé sérstök stétt lögmanna sjái um að búa mál borgaranna þannig út að dómstólar og framkvæmdavald geti tekið afstöðu til réttinda og skyldna á grundvelli þeirra reglna sem löggjafinn setur. Lögmaðurinn er því fyrst og fremst málsvari og hagsmunagæslumaður.
Starf lögmannsins er þannig hluti af heild. Til þess að lögmaðurinn geti sinnt hlutverki sínu í þessari heild sem hagsmunagæslumaður eða málsvari þarf að vera hægt að ganga út frá nokkrum grundvallaratriðum:
Trúnaður. Skjólstæðingar verða að geta treyst því að lögmaður haldi trúnað um þau málefni sem leynt eiga að fara. Því þarf að tryggja að lögmaður verði ekki með nokkrum hætti þvingaður til að láta af hendi upplýsingar sem skjólstæðingur hans hefur trúað honum fyrir.
Sjálfstæði í störfum. Lögmenn þurfa að vera sjálfstæðir í sínum störfum. Skjólstæðingur á að geta gengið út frá því að lögmaðurinn láti ekki annað ráða við rækslu starfa sinna en hagsmuni skjólstæðings síns sem hann gætir með lögmætum úrræðum. Af þessum sökum er hvers konar íhlutun í störf lögmanna varhugaverð. Jafnframt má segja að fjárhagslegt sjálfstæði sé nauðsynlegt.
Fleiri þættir koma hér til greina en að mínu mati eru þessi tvö atriði þýðingarmest.
2.
En hvers vegna er nú verið að tala um jafn sjálfsagða hluti og þá sem að framan greinir? Ástæðan er sú að starf lögmannsins felst í fleiru en að vera málsvari fyrir dómstólum og stjórnvöldum þar sem mál eru sótt og varin. Ýmsir (sérstaklega fyrirtæki og stofnanir) hafa sér lögmenn til halds og trausts til að rökstyðja eða álykta að réttarstaða þeirra sé með einhverjum tilteknum hætti í einstökum málum. Þessi álit eða rök eru þá jafnvel notuð í opinberri umræðu og birt undir nafni lögmannsins.
Í þessum tilvikum kemur lögmaðurinn gjarnan ekki fram sem umboðsmaður eða málsvari samkvæmt áðurnefndri skilgreiningu heldur gefur hann út sitt persónulega álit og leggur þar með sinn starfsheiður að veði. Enginn skrifar undir lögfræðilegar álitsgerðir ,,fyrir hönd" einhvers (nema þegar Lagastofnun á í hlut) heldur er að einhverjum orsökum talinn akkur í því að viðkomandi lögmaður láti persónulega í té sína túlkun á réttarreglum.
Lögfræðilegar álitsgerðir eru yfirleitt skemmtileg verkefni og við þau gefst kostur á að beita lögfræðilegri aðferðafræði án tillits til einhverra hagsmuna sem gæta þarf í hvað og hvað skiptið - eða hvað?
Ég tel að fátt hafi fellt gengi lögmannastéttarinnar meðal þjóðarinnar eins mikið og umræður um lögfræðiálit. Valinkunnir lögmenn láta frá sér fara opinberlega lögfræðiálit í þveröfugar áttir en reglan virðist sú að niðurstaðan er hagfelld þeirra skjólstæðingi. Almenningur áttar sig á að hér er ekki allt eins og það á að vera og dæmi er um að lögmenn hafi ásakað hverjir aðra opinberlega um að láta frá sér ,,pöntuð” álit. Þessi staða er slæm og dregur úr tiltrú á lögmannsstéttinni almennt.
Af þessum sökum tel ég þess virði að menn velti því fyrir sér hver vinnubrögðin eigi að vera við slík störf eða hvort lögmenn eigi yfir höfuð að gefa slíkt frá sér nema til einka afnota fyrir viðkomandi skjólstæðing.
3.
Það er (var a.m.k.) ekki kennt sérstaklega við Lagadeild Háskóla Íslands hvernig vinna skuli lögfræðilegar álitsgerðir. Afstaða akademíunnar kann að vera sú að óþarft sé að fjalla um slíka hluti, lögfræðileg álitsgerð sé einfaldlega eins og svar við prófspurningu. Lögmaðurinn leggi sig allan fram um að svara eftir bestu vitund og viðurkenndri aðferðafræði hvernig líkleg niðurstaða dómstóls yrði um ákveðið álitaefni.
Er málið þá ekki einfalt, ber lögmanninum ekki að nálgast viðfangsefni sitt eins og læknir sem greinir sjúkdóma og ráðleggur um lækningu þeirra? Fer ekki saman trúnaður við fræðin og skjólstæðinginn?
Svarið getur verið nei - vandamálið er að hagsmunir skjólstæðings lögmannsins (sjúklingsins) kunna að vera aðrir en þeir að fræðilega rétt niðurstaða líti dagsins ljós. Vandamálið er einnig að lögmaðurinn vill (og á) af ýmsum ástæðum gera allt fyrir sinn skjólstæðing innan ramma laganna.
Hér er því faglegt og siðferðilegt vandamál á ferðinni þar sem margs konar röksemdir koma til álita. Grundvallaratriðin eru þó þessi: Lögmanninum ber að sjálfsögðu að gæta hagsmuna síns skjólstæðing en honum ber einnig að vera sjálfstæður í sínum störfum - ekki of háður sínum skjólstæðingi.
4.
En hver er þá niðurstaðan af þessum vangaveltum. Áður en ég kem með mína niðurstöðu vil hafa þá fyrirvara á að þessi ritsmíð er ekki annað og meira en skoðun eins manns án sérstakrar úttektar á lagareglum eða könnunar á efni álitsgerða lögmanna almennt. Henni er ekki beint gegn neinum sérstökum lögmanni og ber ekki að túlka á þann hátt að höfundur telji sig óspjallaðan í þessum efnum.
En skoðun mín er sem sé að lögmaðurinn á ekki að láta það líta svo út að hann hafi beitt hlutlægum aðferðum við úttekt á réttarreglum þegar eitthvað annað hefur ráðið ferðinni.
Rökin fyrir því eru fyrst og fremst sjálfstæði lögmannsins, trúnaður hans gagnvart fagi sínu, heildarhagsmunir almennings og lögmannstéttarinnar. Þessi atriði tel ég fyrir borð borin ef ekki er hægt að treysta því að það, sem lögmaður tjáir sig um undir eigin nafni (án þess að geta skjólstæðings síns eða í tengslum við rekstur máls ), um lögfræðileg atriði sé í raun sú skoðun sem hann álítur ,,lögfræðilega rétta niðurstöðu".
Áhugavert væri að heyra eða sjá álit annarra lögmanna á þessu álitaefni. Ég tel það brýnt að menn skoði þetta mál. Sjálfstæði dómstóla hefur verið eflt, framkvæmdavaldið hefur verið látið sæta strangari reglum hin síðari ár og sköpuð betri starfsaðstaða. Styrkja þarf stöðu lögmanna þannig að staða þeirra í heildinni verði sú sem vera ber. Það er ekki ásættanlegt fyrir heila stétt að sitja undir þeim dómi að vera álitin stétt leigupenna sem eigi enga staðfestu og hafi ekki meiri metnað í starfi en fjárhæð næsta reiknings.