Opið bréf Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl. til alþingismanna með hvatningu um að samþykkja frumvarp til breytinga á skaðabótalögum.
Opið bréf til alþingismanna.
Undirritaður var einn þeirra fimm hæstaréttarlögmanna sem árið 1993 gerðu athugasemdir við skaðabótalög nr. 50/1993 er tóku gildi 1. júlí 1993. Hinir voru: Jón Steinar Gunnlaugsson, Atli Gíslason, Viðar Már Matthíasson og Sigurður G. Guðjónsson.
Beindist gagnrýni okkar einkum að því, að margföldunarstuðull 1. mgr. 6. gr. laganna, 7.5, nægði ekki að bæta fólki að fullu fjártjón sem það yrði fyrir við líkamstjón. Einnig gagnrýndum við 8. grein laganna, sem ákvarðar bætur til þeirra sem verða fyrir því að tapa starfsorku sinni í slysi, en hafa ekki nýtt vinnugetu sína til að afla vinnulauna, t.d. vegna æsku, náms eða starfa á heimili.
Gagnrýni okkar var ekki vel tekið af þeim, sem höfðu haft forgöngu um setningu laganna. Hún leiddi engu að síður til þess, að 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. voru lagfærðar í lok apríl 1996, eftir að Gestur Jónsson hrl. og Gunnlaugur Claessen, hæstaréttardómari, höfðu gert ítarlega og vandaða álitsgerð um málið að beiðni allsherjarnefndar Alþingis. Alþingi treysti sér þó ekki til að gera frumvarp tvímenninganna, sem fylgdi álitsgerðinni, að lögum.
Eitt meginmarkmið skaðabótalaganna var þetta samkvæmt athugasemdum með frumvarpinu. „Að endurbæta reglur um ákvörðun bóta fyrir tjón á mönnum, þar á meðal tjón vegna missis framfæranda.” Frumvarp til skaðabótalaga, bls. 9.
Til frekari skýringar segir svo um þetta markmið laganna á bls. 9 - 10 í frumvarpinu. „Reynt var að gera reglur frumvarpsins þannig úr garði að tjónþoli fái almennt, auk hæfilegra miskabóta, fullar bætur fyrir raunverulegt fjártjón sem hlýst af völdum líkamsmeiðsla. Jafnframt er með reglunum stefnt að því að menn öðlist ekki rétt til bóta fyrir fjártjón nema slíkt tjón hafi í raun orðið eða fyrir liggi raunhæft mat um fjártjón á ókomnum árum. Ef frumvarpið verður að lögum ætti það að leiða til réttlátari niðurstöðu í bótamálum þeirra sem bíða tjón á líkama”.
Með orðunum „réttlátari niðurstöðu" er verið að bera saman bótareglur frumvarpsins, sem síðar varð að lögum, og þágildandi reglur sem mótaðar voru af dómstólum, fyrst og fremst Hæstarétti.
Spyrja má: Hafi þessi markmið náðst ?
1. Fær einstaklingur fullar bætur fyrir fjártjón sem hlýst af völdum líkamsmeiðsla?
2. Leiða reglur skaðabótalaga til réttlátari niðurstöðu fyrir þá sem slasast en fyrri reglur?
Fyrri spurningunni hefur margoft verið svarað, síðast í fyrrnefndri álitsgerð Gests Jónssonar og Gunnlaugs Claessen, til allsherjarnefndar Alþingis dags. 10.11.1995.
Svarið er nei.
Síðari spurningunni hefur ekki verið svarað beint, en undirritaður ætlar að freista þess í þessari grein.
Raunhæf dæmi eru oft mjög árangursrík þegar útskýra þarf eitthvað. Staðreyndir eru fólki miklu ljósari en langar fræðilegar útlistanir. Undirritaður vill sýna þingmönnum slíkt dæmi.
Svo einkennilega vill til, að síðasta skaðabótamálið sem undirritaður fékk til meðferðar úr tíð eldri reglna, og hið fyrsta sem féll undir skaðabótalög, voru gerð upp nú fyrir nokkrum dögum.
Meiðsli hinna slösuðu eru áþekk, þau eru á svipuðum aldri, varanleg örorka þeirra og miski jafn há, 20%. Erfitt er að greina nokkurn mun á þeirri skerðingu sem þau hafa orðið fyrir á vinnugetu og tekjuöflunarmöguleikum. Líklega mun hvorugt þeirra geta unnið störf sem krefjast líkamlegrar áreynslu. Þess vegna er fróðlegt að bera saman niðurstöðurnar og læra af. Tekið skal fram, að staða pilta og stúlkna er jöfn samkvæmt báðum bótakerfunum, sama vátryggingafélag gerði upp bæði málin og lagfæringarnar, sem nefndar voru hér að framan, hefðu ekki breytt uppgjörinu skv. skaðabótalögum.
Piltur (P) slasaðist í árekstri á Reykjanesbraut 25. júní 1993, 5 dögum fyrir gildistöku skaðabótalaga, þá 18 ára gamall.
Skaðabætur til P, vegna 20% varanlegrar örorku, eru kr. 5.700.000.-, auk miskabóta, kr. 300.000,-
Stúlka (S) slasaðist í bílveltu 9. ágúst 1993, 40 dögum eftir gildistöku skaða-bótalaga, þá 16 ára gömul. Varanlegur miski S var metinn 20% og skaðabætur til hennar samkvæmt reglum 8. greinar skaðabótalaga um bætur fyrir varanlega örorku nema kr. 1.202.180.-, auk miskabóta, kr. 858.700,-
Það skiptir greinilega máli hvenær þú slasast, bætur fyrir sömu örorku eru kr. 4.497.820.- hærri samkvæmt eldri reglum en samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Miski hins vegar kr. 558.700.- hærri skv. skaðabótalögum.
Nú getur hver svarað fyrir sig. Eru bætur þær sem S fær "réttlátari" en þær sem P fær?
Svar mitt er nei.
Og það sem verra er, bæturnar eru smánarlega lágar. Skaðabætur fyrir varanlega 20% örorku ná ekki einum meðalárslaunum verkakvenna, en er ætlað að bæta S 20% framtíðarskerðingu atvinnutekna næstu 50 ár og það eru 10 árslaun.
Samkvæmt framansögðu er ljóst, að hvorugt af fyrrnefndum markmiðum alþingis-manna með setningu skaðabótalaga hefur náðst. Til að þau góðu markmið geti orðið að veruleika þarf að breyta lögunum og það strax.
Það vald er í höndum Alþingis og frumvarpið tilbúið. Á meðan alþingismenn láta þetta ógert hrannast upp dæmi á borð við það sem ég hef rakið hér að framan. Sum reyndar verri.
„Vont er þeirra ránglæti, verra þeirra réttlæti" sagði Jón Hreggviðsson.
Er ekki „réttlæti” skaðabótalaganna búið að vara nógu lengi?
Beindist gagnrýni okkar einkum að því, að margföldunarstuðull 1. mgr. 6. gr. laganna, 7.5, nægði ekki að bæta fólki að fullu fjártjón sem það yrði fyrir við líkamstjón. Einnig gagnrýndum við 8. grein laganna, sem ákvarðar bætur til þeirra sem verða fyrir því að tapa starfsorku sinni í slysi, en hafa ekki nýtt vinnugetu sína til að afla vinnulauna, t.d. vegna æsku, náms eða starfa á heimili.
Gagnrýni okkar var ekki vel tekið af þeim, sem höfðu haft forgöngu um setningu laganna. Hún leiddi engu að síður til þess, að 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. voru lagfærðar í lok apríl 1996, eftir að Gestur Jónsson hrl. og Gunnlaugur Claessen, hæstaréttardómari, höfðu gert ítarlega og vandaða álitsgerð um málið að beiðni allsherjarnefndar Alþingis. Alþingi treysti sér þó ekki til að gera frumvarp tvímenninganna, sem fylgdi álitsgerðinni, að lögum.
Eitt meginmarkmið skaðabótalaganna var þetta samkvæmt athugasemdum með frumvarpinu. „Að endurbæta reglur um ákvörðun bóta fyrir tjón á mönnum, þar á meðal tjón vegna missis framfæranda.” Frumvarp til skaðabótalaga, bls. 9.
Til frekari skýringar segir svo um þetta markmið laganna á bls. 9 - 10 í frumvarpinu. „Reynt var að gera reglur frumvarpsins þannig úr garði að tjónþoli fái almennt, auk hæfilegra miskabóta, fullar bætur fyrir raunverulegt fjártjón sem hlýst af völdum líkamsmeiðsla. Jafnframt er með reglunum stefnt að því að menn öðlist ekki rétt til bóta fyrir fjártjón nema slíkt tjón hafi í raun orðið eða fyrir liggi raunhæft mat um fjártjón á ókomnum árum. Ef frumvarpið verður að lögum ætti það að leiða til réttlátari niðurstöðu í bótamálum þeirra sem bíða tjón á líkama”.
Með orðunum „réttlátari niðurstöðu" er verið að bera saman bótareglur frumvarpsins, sem síðar varð að lögum, og þágildandi reglur sem mótaðar voru af dómstólum, fyrst og fremst Hæstarétti.
Spyrja má: Hafi þessi markmið náðst ?
1. Fær einstaklingur fullar bætur fyrir fjártjón sem hlýst af völdum líkamsmeiðsla?
2. Leiða reglur skaðabótalaga til réttlátari niðurstöðu fyrir þá sem slasast en fyrri reglur?
Fyrri spurningunni hefur margoft verið svarað, síðast í fyrrnefndri álitsgerð Gests Jónssonar og Gunnlaugs Claessen, til allsherjarnefndar Alþingis dags. 10.11.1995.
Svarið er nei.
Síðari spurningunni hefur ekki verið svarað beint, en undirritaður ætlar að freista þess í þessari grein.
Raunhæf dæmi eru oft mjög árangursrík þegar útskýra þarf eitthvað. Staðreyndir eru fólki miklu ljósari en langar fræðilegar útlistanir. Undirritaður vill sýna þingmönnum slíkt dæmi.
Svo einkennilega vill til, að síðasta skaðabótamálið sem undirritaður fékk til meðferðar úr tíð eldri reglna, og hið fyrsta sem féll undir skaðabótalög, voru gerð upp nú fyrir nokkrum dögum.
Meiðsli hinna slösuðu eru áþekk, þau eru á svipuðum aldri, varanleg örorka þeirra og miski jafn há, 20%. Erfitt er að greina nokkurn mun á þeirri skerðingu sem þau hafa orðið fyrir á vinnugetu og tekjuöflunarmöguleikum. Líklega mun hvorugt þeirra geta unnið störf sem krefjast líkamlegrar áreynslu. Þess vegna er fróðlegt að bera saman niðurstöðurnar og læra af. Tekið skal fram, að staða pilta og stúlkna er jöfn samkvæmt báðum bótakerfunum, sama vátryggingafélag gerði upp bæði málin og lagfæringarnar, sem nefndar voru hér að framan, hefðu ekki breytt uppgjörinu skv. skaðabótalögum.
Piltur (P) slasaðist í árekstri á Reykjanesbraut 25. júní 1993, 5 dögum fyrir gildistöku skaðabótalaga, þá 18 ára gamall.
Skaðabætur til P, vegna 20% varanlegrar örorku, eru kr. 5.700.000.-, auk miskabóta, kr. 300.000,-
Stúlka (S) slasaðist í bílveltu 9. ágúst 1993, 40 dögum eftir gildistöku skaða-bótalaga, þá 16 ára gömul. Varanlegur miski S var metinn 20% og skaðabætur til hennar samkvæmt reglum 8. greinar skaðabótalaga um bætur fyrir varanlega örorku nema kr. 1.202.180.-, auk miskabóta, kr. 858.700,-
Það skiptir greinilega máli hvenær þú slasast, bætur fyrir sömu örorku eru kr. 4.497.820.- hærri samkvæmt eldri reglum en samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Miski hins vegar kr. 558.700.- hærri skv. skaðabótalögum.
Nú getur hver svarað fyrir sig. Eru bætur þær sem S fær "réttlátari" en þær sem P fær?
Svar mitt er nei.
Og það sem verra er, bæturnar eru smánarlega lágar. Skaðabætur fyrir varanlega 20% örorku ná ekki einum meðalárslaunum verkakvenna, en er ætlað að bæta S 20% framtíðarskerðingu atvinnutekna næstu 50 ár og það eru 10 árslaun.
Samkvæmt framansögðu er ljóst, að hvorugt af fyrrnefndum markmiðum alþingis-manna með setningu skaðabótalaga hefur náðst. Til að þau góðu markmið geti orðið að veruleika þarf að breyta lögunum og það strax.
Það vald er í höndum Alþingis og frumvarpið tilbúið. Á meðan alþingismenn láta þetta ógert hrannast upp dæmi á borð við það sem ég hef rakið hér að framan. Sum reyndar verri.
„Vont er þeirra ránglæti, verra þeirra réttlæti" sagði Jón Hreggviðsson.
Er ekki „réttlæti” skaðabótalaganna búið að vara nógu lengi?