Í þessari grein fjallar Vilhjálmur H. Vilhjálmsson hrl. um þörf á breytingum á íslenskum lögum um vátryggingarsamninga með hliðsjón af endurskoðun norsku laganna um vátryggingarsamninga og nýlegum dómum.
Lög um vátryggingarsamninga.
Er breytinga þörf?
1. Inngangur. Sögulegt yfirlit
Gildandi lög á Íslandi um vátryggingarsamninga eru nr. 20 frá árinu 1954. Þau byggja algerlega á norrænum lögum um vátryggingarsamninga, lögum sem undirbúin voru með samstarfi Norðurlandanna á þriðja áratug þessarar aldar.
Lögin hafa ekki tekið efnislegum breytingum á þessum rúmlega 43 árum sem liðin eru frá setningu þeirra, en tvær greinar þeirra hafa verið felldar brott með öðrum lögum. 25. gr. laganna var felld brott með skaðabótalögum og 34. greinin við gildistöku 36. greinar samningalaga. Þá var 3. mgr. 24. greinar breytt með setningu vaxtalaga árið 1987. Laust eftir 1970 komu upp raddir á Norðurlöndunum um að tímabært væri að endurskoða vátryggingarsamningalögin og voru stofnaðar nefndir í löndunum árin 1974-1977 til að annast þá endurskoðun. Áttu nefndirnar sem fyrr að hafa samvinnu um endurskoðunina, en upp úr því samstarfi slitnaði.
2. Ástæður fyrir endurskoðun norsku vátryggingarsamningalaganna
Miklar breytingar höfðu orðið á vátryggingastarfseminni í Noregi frá því árið 1930, en það ár voru norsku lögin sett. Margar nýjar tegundir af tryggingum höfðu komið fram, oft margar saman, pakkatryggingar, t.d. samsettar fjölskyldutryggingar og atvinnurekstrartryggingar.
Hugmyndir um neytendavernd höfðu þróast mikið og reglur gömlu laganna um það efni þóttu varfærnislegar og þröngar. Neytendur þurftu bæði vernd gegn óréttmætum vátryggingaskilmálum og ekki síður þurfti að tryggja þeim fullnægjandi upplýsingar og ráðleggingar við gerð vátryggingarsamningsins.
Þá þóttu einstök ákvæði laganna úrelt, þróunin hafði einfaldlega hlaupið frá þeim, sem ekki er að undra á rúmum 50 árum.
3. Ný norsk lög
Norska nefndin, sem fjallaði um endurskoðun vátryggingasamningalaganna frá 1930, var sett á laggirnar árið 1974. Knut S. Selmer, prófessor, var formaður nefndarinnar, sem skilaði endanlegu áliti árið 1987.
Það leiddi til þess að ný lög um vátryggingarsamninga voru sett hinn 16. júní 1989 og tóku gildi 1. júlí 1990. Lögunum hefur síðan verið breytt þrívegis, aðallega vegna aðildar Noregs að evrópska efnahagssvæðinu.
4. Helstu breytingar frá eldri norskum lögum um vátryggingarsamninga
4.1. Svið laganna
Lögin ná yfir stærra svið en áður, þegar þau tóku aðeins til félaga eða stofnana sem ráku vátryggingastarfsemi. Nú taka þau t.d. einnig til samninga um einstaklingstryggingar við lífeyris - og eftirlaunasjóði, þegar slíkt á við. Með þessu er átt við að eðli þessara sjóða svipi til vátryggingastarfsemi.
4.2. Ófrávíkjanleg lög
Lögin frá 1989 eru að meginstefnu ófrávíkjanleg, þar sem lögin frá 1930 voru að mestu leyti frávíkjanleg, burtséð frá nokkrum meginreglum.
Þessi breyting er mjög mikilvæg og endurspeglar þær miklu breytingar sem orðið hafa í neytendavernd og lagatúlkun frá 1930 til 1989, sérstaklega um túlkun staðlaðra samningsákvæða.
Gott dæmi um þetta er 1. mgr. greinar 1 - 3 í lögunum frá 1989, sem segir A hluta laganna, um skaðatryggingu, ófrávíkjanlegan. Þannig er óheimilt að gera hlut vátryggingartaka eða vátryggðs lakari en lögin kveða á um, t.d. í vátryggingarskilmálum. Félaginu er hins vegar heimilt að veita vátryggingartaka meiri vernd en lögin kveða á um.
Í stuttu máli sagt: Nýju lögin hafa það markmið að vernda hina vátryggðu, ekki félagið.
Til samanburðar er fróðlegt að skoða 1. mgr. 39. gr. vátr.samningal. nr. 20/1954 sem er ófrávíkjanleg, en er ætlað að vernda félagið.
Fátt sýnir betur muninn á lagabálkunum tveimur.
Lögin frá 1989 eru hins vegar frávíkjanleg þegar um er að ræða tryggingar stærri fyrirtækja, tryggingar flugvéla, sjóvátryggingar og tryggingar í alþjóðlegum flutningum og viðskiptum.
4.3. Gerð vátryggingarsamnings
4.3.1. Upplýsingaskylda félagsins
Í norskum lögum eru ítarlegar reglur um upplýsingaskyldu félagsins gagnvart vátryggingartakanum, bæði þegar vátrygging er tekin fyrst og þegar hún er endurnýjuð. Þessar reglur voru ekki í eldri lögunum og þar með ekki í l. 20/1954. Í þeim er hins vegar langur kafli sem ber yfirskriftina " Rangar upplýsingar við samningsgerð" og fjallar að mestu um upplýsingaskyldu vátryggðs gagnvart félaginu.
Hér hefur orðið breyting á 60 árum. Nú er í fyrirrúmi þörfin fyrir að upplýsa einstaklinginn úti í bæ, hinn vátryggða, um réttaráhrif þess samnings sem hann er að gera. Og skyldan er réttilega lögð á félagið, sem hefur alla sérþekkinguna til staðar og er að selja vátryggingarvernd. Því ber að gæta þess að allar nauðsynlegar upplýsingar komist til skila.
4.3.2. Sönnun fyrir efni vátryggingarinnar
Eftir að vátryggingarsamningur er kominn á skal félagið gefa út og afhenda vátr.takanum skjal, sönnun fyrir tryggingunni, forsikringsbevis. Í því segir að vátr.samningur sé kominn á og vísað í skilmála, sem fylgja. Skjalið sjálft inniheldur nokkrar meginreglur, t.d. um upphaf ábyrgðar félagsins, fyrirvara um takmörkun ábyrgðar, öryggis- eða varúðarreglur, sem vátryggingartaki skal hafa í heiðri og frest til að tilkynna vátryggingaratburðinn.
Þetta er mjög mikilvægt atriði og getur eytt þeirri óvissu um sönnun sem oft fylgir stofnun vátryggingarsamninga og því miður hefur oft komið sér illa fyrir hinn vátryggða, skv. gildandi íslenskum rétti.
4.4. Vátryggingarsamningurinn sjálfur
Hér eru nýjar reglur um uppsögn samningsins, mun strangari gagnvart félaginu en skv. fyrri lögum.
4.5. Greiðsla iðgjalds
Réttarstaða vátryggingartakans batnar mjög. Í lögunum er tekið fram berum orðum, að þó iðgjaldið sé ekki greitt innan umsamins frests, haldist ábyrgð félagsins.
Vilji félagið losna undan ábyrgð þarf það að senda aðvörun til vátryggingartakans og gefa honum minnst 14 daga frest til að greiða iðgjaldið. Í þeirri tilkynningu þarf að koma skýrt fram, að tryggingin falli niður verði iðgjaldið ekki greitt innan frestsins.
Þetta er þörf réttarbót frá því sem var skv. eldri rétti, sjá t.d. 13. og 14. gr. l. 20/1954, sem eru vátryggingartakanum ekki hagstæðar.
Sum íslensk vátryggingarfélög hafa notfært sér þetta með því að senda út áminningar um greiðslu iðgjalda, jafnvel mánuðum saman, án þess að minnast á uppsögn vátryggingarsamningsins.
Þegar svo vátr.atburðurinn verður, fellir félagið vátrygginguna niður með vísan til 1. mgr. 14. gr. l. 20/1954. Réttmæti þess hafa dómstólar staðfest sbr. Hrd.1995, bls. 1553, Eysteinn Georgsson gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. og 1986, bls. 1121, Marinó Jónsson gegn Samvinnutryggingum g.t.
5. Samantekt
Ýmislegt fleira mætti tína til. Staða meðvátryggðs er bætt og í vátr.skilmálum þarf að koma skýrt fram hvenær vikið er frá ákvæðum laganna, þar sem slíkt er heimilt.
Í stuttu máli má segja að í þessum norsku lögum um vátryggingarsamninga hafi staða aðila verið jöfnuð frá því sem var í eldri lögum þar í landi og er enn í þeim íslensku.
Jafnvel má segja, að nú sé aðaláherslan lögð á skyldur félagsins, þar sem skyldur vátryggðs voru áður mest áberandi. Það er mikil breyting og hefur þegar haft mikil áhrif á skýringu og fyllingu vátryggingarsamninga í Noregi. Óvissuatriði eru nú að meginstefnu til á ábyrgð félagsins.
6. Ályktun
Það er að mínu áliti mjög brýnt að hefja nú þegar endurskoðun laga um vátryggingarsamninga:
Skipa 3 - 5 manna nefnd sérfræðinga úr ýmsum áttum og hraða verkinu. Núgildandi lög eru að stofni til orðin 70 ára gömul og því eðlilega ekki í takt við þá réttarþróun sem orðið hefur.
Að stofni til mætti nota norsku lögin, þau eru vönduð, um setningu þeirra var sátt milli hagsmunaaðila og þau virðast hafa gegnt hlutverki sínu ágætlega.
7. Lokaorð
Lokaorðin eru ekki mín heldur eru þau úr athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laga um vátryggingarsamninga sem urðu l. nr. 20/1954:
"Vátryggingarfélögin hafa að jafnaði sett sér almennar reglur um samningskjör þau, er þau bjóða viðskiptamönnum sínum, og er þau að finna í reglugerðum þeirra, prentuðum vátryggingarskilmálum og vátryggingarskírteinum. Að þessum kjörum verða viðskiptamennirnir að ganga. Samningsaðstaða félagsins verður þá miklu betri en aðstaða viðskiptamannsins, og þegar svo háttar, getur verið hætta á því, að hann verði að sæta ósanngjörnum kostum. Það bætir að vísu úr, að vátryggingarfélögin munu oft ekki neyta réttar síns samkvæmt samningum að fullu, en það á viðskiptamaðurinn þá undir lipurð félagsins. Af þessum ástæðum getur í þessum samningum frekar en í mörgum öðrum, verið þörf á ófrávíkjanlegum ákvæðum, enda er og kveðið svo á að allmörg ákvæði frumvarps þessa skuli vera ófrávíkjanleg, ýmist í þágu félagsins eða vátryggðs."
Þetta er viturlega sagt. Og hafi hætta á að viðskiptavinur ,,sæti ósanngjörnum kostum " verið mikil þá, er hún enn meiri nú, því vátryggingar eru miklu algengari hjá almenningi í dag en árið 1953.
Til að bæta úr er aðeins ein leið, það er að hefjast handa og setja nútímaleg lög um vátryggingarsamninga, nema menn vilji áfram treysta á ,, lipurð félagsins". Hafi einhverjir, utan félaganna sjálfra, verið þeirrar skoðunar að slíkt væri skynsamlegt, ættu verklagsreglurnar sálugu að hafa tekið af öll tvímæli.
Gildandi lög á Íslandi um vátryggingarsamninga eru nr. 20 frá árinu 1954. Þau byggja algerlega á norrænum lögum um vátryggingarsamninga, lögum sem undirbúin voru með samstarfi Norðurlandanna á þriðja áratug þessarar aldar.
Lögin hafa ekki tekið efnislegum breytingum á þessum rúmlega 43 árum sem liðin eru frá setningu þeirra, en tvær greinar þeirra hafa verið felldar brott með öðrum lögum. 25. gr. laganna var felld brott með skaðabótalögum og 34. greinin við gildistöku 36. greinar samningalaga. Þá var 3. mgr. 24. greinar breytt með setningu vaxtalaga árið 1987. Laust eftir 1970 komu upp raddir á Norðurlöndunum um að tímabært væri að endurskoða vátryggingarsamningalögin og voru stofnaðar nefndir í löndunum árin 1974-1977 til að annast þá endurskoðun. Áttu nefndirnar sem fyrr að hafa samvinnu um endurskoðunina, en upp úr því samstarfi slitnaði.
2. Ástæður fyrir endurskoðun norsku vátryggingarsamningalaganna
Miklar breytingar höfðu orðið á vátryggingastarfseminni í Noregi frá því árið 1930, en það ár voru norsku lögin sett. Margar nýjar tegundir af tryggingum höfðu komið fram, oft margar saman, pakkatryggingar, t.d. samsettar fjölskyldutryggingar og atvinnurekstrartryggingar.
Hugmyndir um neytendavernd höfðu þróast mikið og reglur gömlu laganna um það efni þóttu varfærnislegar og þröngar. Neytendur þurftu bæði vernd gegn óréttmætum vátryggingaskilmálum og ekki síður þurfti að tryggja þeim fullnægjandi upplýsingar og ráðleggingar við gerð vátryggingarsamningsins.
Þá þóttu einstök ákvæði laganna úrelt, þróunin hafði einfaldlega hlaupið frá þeim, sem ekki er að undra á rúmum 50 árum.
3. Ný norsk lög
Norska nefndin, sem fjallaði um endurskoðun vátryggingasamningalaganna frá 1930, var sett á laggirnar árið 1974. Knut S. Selmer, prófessor, var formaður nefndarinnar, sem skilaði endanlegu áliti árið 1987.
Það leiddi til þess að ný lög um vátryggingarsamninga voru sett hinn 16. júní 1989 og tóku gildi 1. júlí 1990. Lögunum hefur síðan verið breytt þrívegis, aðallega vegna aðildar Noregs að evrópska efnahagssvæðinu.
4. Helstu breytingar frá eldri norskum lögum um vátryggingarsamninga
4.1. Svið laganna
Lögin ná yfir stærra svið en áður, þegar þau tóku aðeins til félaga eða stofnana sem ráku vátryggingastarfsemi. Nú taka þau t.d. einnig til samninga um einstaklingstryggingar við lífeyris - og eftirlaunasjóði, þegar slíkt á við. Með þessu er átt við að eðli þessara sjóða svipi til vátryggingastarfsemi.
4.2. Ófrávíkjanleg lög
Lögin frá 1989 eru að meginstefnu ófrávíkjanleg, þar sem lögin frá 1930 voru að mestu leyti frávíkjanleg, burtséð frá nokkrum meginreglum.
Þessi breyting er mjög mikilvæg og endurspeglar þær miklu breytingar sem orðið hafa í neytendavernd og lagatúlkun frá 1930 til 1989, sérstaklega um túlkun staðlaðra samningsákvæða.
Gott dæmi um þetta er 1. mgr. greinar 1 - 3 í lögunum frá 1989, sem segir A hluta laganna, um skaðatryggingu, ófrávíkjanlegan. Þannig er óheimilt að gera hlut vátryggingartaka eða vátryggðs lakari en lögin kveða á um, t.d. í vátryggingarskilmálum. Félaginu er hins vegar heimilt að veita vátryggingartaka meiri vernd en lögin kveða á um.
Í stuttu máli sagt: Nýju lögin hafa það markmið að vernda hina vátryggðu, ekki félagið.
Til samanburðar er fróðlegt að skoða 1. mgr. 39. gr. vátr.samningal. nr. 20/1954 sem er ófrávíkjanleg, en er ætlað að vernda félagið.
Fátt sýnir betur muninn á lagabálkunum tveimur.
Lögin frá 1989 eru hins vegar frávíkjanleg þegar um er að ræða tryggingar stærri fyrirtækja, tryggingar flugvéla, sjóvátryggingar og tryggingar í alþjóðlegum flutningum og viðskiptum.
4.3. Gerð vátryggingarsamnings
4.3.1. Upplýsingaskylda félagsins
Í norskum lögum eru ítarlegar reglur um upplýsingaskyldu félagsins gagnvart vátryggingartakanum, bæði þegar vátrygging er tekin fyrst og þegar hún er endurnýjuð. Þessar reglur voru ekki í eldri lögunum og þar með ekki í l. 20/1954. Í þeim er hins vegar langur kafli sem ber yfirskriftina " Rangar upplýsingar við samningsgerð" og fjallar að mestu um upplýsingaskyldu vátryggðs gagnvart félaginu.
Hér hefur orðið breyting á 60 árum. Nú er í fyrirrúmi þörfin fyrir að upplýsa einstaklinginn úti í bæ, hinn vátryggða, um réttaráhrif þess samnings sem hann er að gera. Og skyldan er réttilega lögð á félagið, sem hefur alla sérþekkinguna til staðar og er að selja vátryggingarvernd. Því ber að gæta þess að allar nauðsynlegar upplýsingar komist til skila.
4.3.2. Sönnun fyrir efni vátryggingarinnar
Eftir að vátryggingarsamningur er kominn á skal félagið gefa út og afhenda vátr.takanum skjal, sönnun fyrir tryggingunni, forsikringsbevis. Í því segir að vátr.samningur sé kominn á og vísað í skilmála, sem fylgja. Skjalið sjálft inniheldur nokkrar meginreglur, t.d. um upphaf ábyrgðar félagsins, fyrirvara um takmörkun ábyrgðar, öryggis- eða varúðarreglur, sem vátryggingartaki skal hafa í heiðri og frest til að tilkynna vátryggingaratburðinn.
Þetta er mjög mikilvægt atriði og getur eytt þeirri óvissu um sönnun sem oft fylgir stofnun vátryggingarsamninga og því miður hefur oft komið sér illa fyrir hinn vátryggða, skv. gildandi íslenskum rétti.
4.4. Vátryggingarsamningurinn sjálfur
Hér eru nýjar reglur um uppsögn samningsins, mun strangari gagnvart félaginu en skv. fyrri lögum.
4.5. Greiðsla iðgjalds
Réttarstaða vátryggingartakans batnar mjög. Í lögunum er tekið fram berum orðum, að þó iðgjaldið sé ekki greitt innan umsamins frests, haldist ábyrgð félagsins.
Vilji félagið losna undan ábyrgð þarf það að senda aðvörun til vátryggingartakans og gefa honum minnst 14 daga frest til að greiða iðgjaldið. Í þeirri tilkynningu þarf að koma skýrt fram, að tryggingin falli niður verði iðgjaldið ekki greitt innan frestsins.
Þetta er þörf réttarbót frá því sem var skv. eldri rétti, sjá t.d. 13. og 14. gr. l. 20/1954, sem eru vátryggingartakanum ekki hagstæðar.
Sum íslensk vátryggingarfélög hafa notfært sér þetta með því að senda út áminningar um greiðslu iðgjalda, jafnvel mánuðum saman, án þess að minnast á uppsögn vátryggingarsamningsins.
Þegar svo vátr.atburðurinn verður, fellir félagið vátrygginguna niður með vísan til 1. mgr. 14. gr. l. 20/1954. Réttmæti þess hafa dómstólar staðfest sbr. Hrd.1995, bls. 1553, Eysteinn Georgsson gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. og 1986, bls. 1121, Marinó Jónsson gegn Samvinnutryggingum g.t.
5. Samantekt
Ýmislegt fleira mætti tína til. Staða meðvátryggðs er bætt og í vátr.skilmálum þarf að koma skýrt fram hvenær vikið er frá ákvæðum laganna, þar sem slíkt er heimilt.
Í stuttu máli má segja að í þessum norsku lögum um vátryggingarsamninga hafi staða aðila verið jöfnuð frá því sem var í eldri lögum þar í landi og er enn í þeim íslensku.
Jafnvel má segja, að nú sé aðaláherslan lögð á skyldur félagsins, þar sem skyldur vátryggðs voru áður mest áberandi. Það er mikil breyting og hefur þegar haft mikil áhrif á skýringu og fyllingu vátryggingarsamninga í Noregi. Óvissuatriði eru nú að meginstefnu til á ábyrgð félagsins.
6. Ályktun
Það er að mínu áliti mjög brýnt að hefja nú þegar endurskoðun laga um vátryggingarsamninga:
Skipa 3 - 5 manna nefnd sérfræðinga úr ýmsum áttum og hraða verkinu. Núgildandi lög eru að stofni til orðin 70 ára gömul og því eðlilega ekki í takt við þá réttarþróun sem orðið hefur.
Að stofni til mætti nota norsku lögin, þau eru vönduð, um setningu þeirra var sátt milli hagsmunaaðila og þau virðast hafa gegnt hlutverki sínu ágætlega.
7. Lokaorð
Lokaorðin eru ekki mín heldur eru þau úr athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laga um vátryggingarsamninga sem urðu l. nr. 20/1954:
"Vátryggingarfélögin hafa að jafnaði sett sér almennar reglur um samningskjör þau, er þau bjóða viðskiptamönnum sínum, og er þau að finna í reglugerðum þeirra, prentuðum vátryggingarskilmálum og vátryggingarskírteinum. Að þessum kjörum verða viðskiptamennirnir að ganga. Samningsaðstaða félagsins verður þá miklu betri en aðstaða viðskiptamannsins, og þegar svo háttar, getur verið hætta á því, að hann verði að sæta ósanngjörnum kostum. Það bætir að vísu úr, að vátryggingarfélögin munu oft ekki neyta réttar síns samkvæmt samningum að fullu, en það á viðskiptamaðurinn þá undir lipurð félagsins. Af þessum ástæðum getur í þessum samningum frekar en í mörgum öðrum, verið þörf á ófrávíkjanlegum ákvæðum, enda er og kveðið svo á að allmörg ákvæði frumvarps þessa skuli vera ófrávíkjanleg, ýmist í þágu félagsins eða vátryggðs."
Þetta er viturlega sagt. Og hafi hætta á að viðskiptavinur ,,sæti ósanngjörnum kostum " verið mikil þá, er hún enn meiri nú, því vátryggingar eru miklu algengari hjá almenningi í dag en árið 1953.
Til að bæta úr er aðeins ein leið, það er að hefjast handa og setja nútímaleg lög um vátryggingarsamninga, nema menn vilji áfram treysta á ,, lipurð félagsins". Hafi einhverjir, utan félaganna sjálfra, verið þeirrar skoðunar að slíkt væri skynsamlegt, ættu verklagsreglurnar sálugu að hafa tekið af öll tvímæli.