Handalögmál og ábyrgðartakmarkanir í skilmálum vátrygginga
I.
Þann 1. mars 2001 kvað Hæstiréttur Íslands upp dóm í málinu nr. 397/2000. Í málinu krafðist maður nokkur greiðslu slysatryggingarbóta úr hendi vátryggingafélags vegna líkamlegra afleiðinga þess, að hann hafði fengið hnefahögg í andlitið. Sá sem veitt hafði honum höggið hafði verið með glas í hönd, og við höggið hafði það brotnað með þeim afleiðingum að maðurinn skaddaðist á auga.
Það sem greinarhöfundi þykir markverðast við dóm Hæstaréttar er skýring hans á undanþáguákvæði í skilmálum slysatryggingarinnar, sem undanþiggur vátryggingafélagið ábyrgð vegna slysa, sem verða í handalögmálum.
II.
Málavextir voru nánar á þá leið, að stefndi fyrir Hæstarétti (stefnandi fyrir Héraðsdómi, hér eftir X) var staddur á bar þegar A sló hann í andlitið með glasi. Við höggið skaddaðist X á auga, og voru afleiðingarnar metnar honum til nokkurs varanlegs miska. Er atvik málsins gerðust var X slysatryggður hjá vátryggingafélaginu V. Höfðaði X mál á hendur vátryggingafélaginu F, sem tekið hafði við réttindum og skyldum V, og krafðist greiðslu bóta úr tryggingunni. F hafnaði kröfu X um greiðslu bóta, og krafðist sýknu af kröfum hans með vísan til ákvæðis í skilmálum tryggingarinnar, þar sem sagði: “Félagið bætir ekki: […] Slys, er sá, sem tryggður er, verður fyrir í handalögmáli, við þátttöku í refsiverðum verknaði, undir áhrifum deyfi- og eiturlyfja eða í ölæði, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli ástands þessa og slyssins”. Byggði F á því, að tjón X yrði fyrst og fremst rakið til þess að hann hefði verið ölvaður og hefði staðið fyrir handalögmálum við A, sem leitt hefðu til áverkans. X byggði hins vegar á því, að A hefði veist að honum og áreitt hann með því að vísa til slæmrar umfjöllunar um X í blaðagrein. X kvaðst hafa þá ýtt í öxl A með flötum lófanum og beðið hann að hætta þessu, en engum togum hafi skipt að A hafi slegið X í andlitið með glasinu. Þá byggði X á því, að hvað sem öðru liði gætu rök F einungis leitt til lækkunar bóta, sbr. 18. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Vísaði X einnig til 20. gr. sömu laga máli sínu til stuðnings, og þess að ákvæði þeirrar greinar settu heimild félagsins til að semja sig undan bótaábyrgð þröngar skorður.
Héraðsdómari taldi fram komið í málinu, að X hefði verið undir áhrifum áfengis þegar umræddur atburður átti sér stað. Hins vegar taldi héraðsdómarinn að ekkert lægi fyrir um áfengisástand hans og teldist því með öllu ósannað að ölvunarástand hans hafi verið á svo háu stigi að flokkaðist undir ölæði í merkingu 20. gr. laga um vátryggingarsamninga. Þá taldi héraðsdómarinn sannað að X hefði átt upptökin að þeim ryskingum sem áttu sér stað milli hans og A með því að slá A í andlitið. Hins vegar taldi héraðsdómarinn að sú háttsemi X að veita A högg í andlit hefði ekki gefið tilefni til þeirrar fólskulegu árásar er X hefði orðið fyrir og hlotið mikla áverka af. Taldi héraðsdómarinn í framhaldi af því, að með hliðsjón af 20. gr. laga um vátryggingarsamninga yrði ekki talið að framangreint ákvæði í skilmálum tryggingarinnar takmarkaði ábyrgð F eins og á stæði. Var F því dæmt til greiðslu slysatryggingarbóta í samræmi við kröfu X.
Hæstiréttur taldi að þrátt fyrir að ljóst væri af gögnum málsins, að X hefði verið undir áhrifum áfengis umrætt kvöld væri ósannað að hann hefði verið í ölæði er umræddur atburður átti sér stað. Taldi Hæstiréttur í ljós leitt, að A hefði ögrað X með orðum og X svarað með því að greiða A hnefahögg í höfuðið. Því hafi A svarað með því að slá X í andlitið með glas í hönd. Lagði Hæstiréttur í framhaldi af því til grundvallar, að til handalögmála hafi komið á milli þeirra, og að X hafi orðið fyrir slysi sínu í þeim handalögmálum. Að því er varðar framangreint undanþáguákvæði skilmála tryggingarinnar taldi Hæstiréttur, að í því fælist hlutræn ábyrgðartakmörkun, og að undanþágan væri óháð því hvort um væri að ræða vangá hins tryggða ef slys yrði í handalögmálum. Taldi Hæstiréttur undanþáguákvæðið eiga við í málinu, og sýknaði F af kröfum X.
III.
Það sem greinarhöfundi þykir markverðast við dóminn er skýring Hæstaréttar á undanþáguákvæði vátryggingarskilmálanna, sem þiggur félagið m.a. undan ábyrgð vegna slysa, sem verða “í handalögmáli”. Þetta álitaefni varðar mörkin annars vegar á milli frelsis vátryggingafélaga til að takmarka ábyrgð sína með ákvæðum skilmála (svokallaðra hlutlægra eða hlutrænna ábyrgðartakmarkana) og hins vegar þeirra skilmálaákvæða, sem skýra ber með hliðsjón af þeim reglum laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga (vsl.), sem kalla má einu nafni ófrávíkjanlegar.
Það eru einkum fjórir flokkar reglna í vsl., sem skipta máli að þessu leyti og kallast einu nafni ófrávíkjanlegar. Í fyrsta lagi eru það reglur 4. – 10. gr. laganna um upplýsingagjöf við töku tryggingar, í öðru lagi reglur 18. – 20. gr. laganna um þau tilvik þegar vátryggingaratburðinum er valdið af ásetningi eða gáleysi, í þriðja lagi reglur 45. – 50., 99. og 121. gr. laganna um aukna áhættu, og í fjórða lagi reglur 51. og 124. gr. laganna um varúðarreglur. Langt mál þarf til að skýra til hlítar hvar mörkin liggja á milli samningsfrelsis vátryggingafélagsins annars vegar og þeirrar verndar, sem ófrávíkjanlegar reglur vsl. veita vátryggðum hins vegar, enda telja margir fræðimenn að hér sé á ferðinni eitt erfiðasta úrlausnarefni vátryggingaréttar.
Taka má undir þá skoðun margra fræðimanna, að ófrávíkjanlegar reglur vsl. veiti vátryggðum (og vátryggingartaka) vernd að því leyti, að þegar skilmálaákvæði varða með einum eða öðrum hætti hegðun hans og/eða huglæga afstöðu, þá losni vátryggingafélagið ekki úr ábyrgð nema að uppfylltum skilyrðum hinna ófrávíkjanlegu reglna vsl. um saknæma hegðun (þ.m.t. athafnaleysi). Breytir þar engu þótt viðkomandi skilmálaákvæði feli að forminu til í sér hlutlæga takmörkun á ábyrgð vátryggingafélagsins.
Til nánari skýringar skal tekið dæmi: Skilmálaákvæði brunatryggingar, sem kveður á um að ábyrgð vátryggingafélagsins sé alfarið háð því að eldfim efni séu tryggilega geymd, er svo nátengt hegðun vátryggðs og huglægri afstöðu hans, að rétt er að telja það til varúðarreglu í skilningi 51. gr. vsl. Í því felst að vátryggingafélagið losnar ekki úr ábyrgð á grundvelli skilmálaákvæðisins nema að uppfylltu því skilyrði 51. gr. vsl. að vátryggður (eða annar maður “sem skylt var að gæta sömu varúðar”) hafi sýnt af sér gáleysi. Umrætt skilmálaákvæði telst m.ö.o. ekki til hlutlægrar takmörkunar á ábyrgð félagsins þrátt fyrir orðalag þess, og verður ekki talið hafa gildi eftir orðanna hljóðan. Af því leiðir m.a. að vátryggingafélagið ber að öðrum skilyrðum uppfylltum fulla ábyrgð vegna tjóns, sem rakið verður til þess, að vanhöld voru á geymslu eldfimra efna, ef það verður ekki metið vátryggðum (eða öðrum sem hann verður talinn bera ábyrgð á) til sakar.
Til frekari skýringar má nefna algengt ákvæði í skilmálum húftryggingar bifreiða og slysatryggingar ökumanns, sem kveður á um að félagið sé laust úr ábyrgð vegna tjóns eða slyss, sem verður þegar ökumaður ökutækisins hafði ekki ökuréttindi. Fræðimenn á Norðurlöndunum eru almennt sammála um að slík “ökuskírteinisákvæði” feli í sér varúðarreglur, sem skýra beri með hliðsjón af 51. eða 124. gr. vsl. Vátryggingafélagið losnar því ekki úr ábyrgð þrátt fyrir að ökumaður bifreiðar hafi ekki haft ökuréttindi nema að uppfylltum skilyrðum síðastnefndra greina vsl., meðal annars um sök og orsakatengsl.
Skilmálaákvæði sem þessi hafa stundum verið nefnd skjulte handlingsklausuler, sem þýða má sem “dulbúnar hegðunarreglur”. Með því hugtaki er átt við skilmálaákvæði, sem orðuð eru líkt og um hlutlæga ábyrgðartakmörkun sé að ræða, en fela hins vegar í sér vísan til tiltekinnar hegðunar og/eða huglægrar afstöðu vátryggðs (eða annarra) og ber að skýra með hliðsjón af ófrávíkjanlegum reglum vsl.
Hér er ekki rúm til að brjóta til mergjar þau sjónarmið, sem styðjast má við þegar afmarka skal samningsfrelsi vátryggingafélaga að þessu leyti. Í stuttu máli eru fræðimenn hins vegar almennt sammála um að vátryggingafélögum sé heimilt að takmarka ábyrgð sína án tillits til ófrávíkjanlegra reglna vsl. að því er varðar eftirtalin atriði:
1. Áhættan sem tryggt er gegn. Vátryggingafélaginu er t.a.m. heimilt að ákveða í skilmálum brunatryggingar húseignar, að tryggingin bæti tjón á húseign af völdum eldsvoða og eldinga o.s.frv.
2. Vátryggingarandlagið - hvað er tryggt. Vátryggingafélaginu er heimilt að afmarka vátryggingarandlagið, t.a.m. með því að kveða svo á um í skilmálum húftryggingar bifreiðar, að tryggingin taki einungis til nánar tilgreindra hluta bifreiðarinnar.
3. Gildistími vátryggingarinnar - hvenær gildir tryggingin. Samningsákvæði um upphaf og lok gildistíma vátryggingar eru að meginstefnu til gild óháð ófrávíkjanlegum reglum vsl.
4. Landfræðileg takmörkun á gildissviði vátryggingar - hvar gildir tryggingin. Vátryggingafélaginu er frjálst að ákveða í skilmálum sínum hvar viðkomandi trygging gildir, svo sem í tilteknu landi eða landsvæði.
Er þá rétt að víkja aftur að dómi Hæstaréttar, sem er tilefni þessara skrifa.
IV.
Það er óvenjulegt, en jafnframt gleðiefni, að sjá umfjöllun Hæstaréttar um gildissvið ófrávíkjanlegra reglna vsl. Rýr dómaframkvæmd á þessu sviði hér á landi kann að skrifast á reikning lögmanna, því fátítt er að þeirri málsástæðu sé hreyft í dómsmálum á hendur vátryggingafélögum að tiltekið skilmálaákvæði gangi gegn ófrávíkjanlegum reglum vsl. Án þess að hér verði nefnd ákveðin tilvik má jafnvel sjá þess (merkileg) dæmi í dómum Hæstaréttar, að Hæstiréttur hafi séð sérstaka ástæðu til að taka fram berum orðum að tiltekið skilmálaákvæði brjóti í bága við ófrávíkjanlegar reglur vsl. og yrði af þeim sökum vikið til hliðar, en þar sem ekki hafi verið byggt á þeirri málsástæðu af hálfu aðila yrði að telja skilmálaákvæðið gilt í lögskiptum vátryggðs og vátryggingafélagsins. Má mikið vera úr því að Hæstiréttur sér ástæðu til að benda aðila málsins á það, að tiltekna málsástæðu hafi í raun skort í málatilbúnaði hans.
Í forsendum dóms Hæstaréttar í málinu nr. 397/2000 segir að samningsfrelsi ríki varðandi það til hvaða sviðs vátrygging nær, og að aðilum sé því frjálst að semja um að vátryggingin gildi ekki við tilteknar aðstæður. Á þetta má fallast með Hæstarétti. Vátryggingafélaginu er t.a.m. heimilt að undanskilja ábyrgð sinni slys sem verða af völdum eldinga, styrjalda, náttúruhamfara o.s.frv. án tillits til huglægrar afstöðu vátryggðs eða annarra þegar slysið verður.
Í framhaldinu segir í dómi Hæstaréttar að telja verði ákvæði skilmálanna um að félagið bæti ekki slys, sem tryggður verður fyrir í handalögmálum, til slíkra hlutrænna ábyrgðartakmarkana, enda sé undanþágan óháð því hvort vangá hins tryggða er um að kenna ef slys verður í handalögmálum. Á þetta verður ekki fallist með Hæstarétti. Þrátt fyrir að í fljótu bragði verði ekki séð að undanþáguákvæði vegna handalögmála séu frábrugðin undanþáguákvæðum vegna eldinga, styrjalda, náttúruhamfara o.fl. þá er hér skilsmunur á.
Eins og áður er nefnt er almennt talið að vátryggingafélaginu sé heimilt að takmarka og afmarka þá áhættu, sem það tryggir gegn, án tillits til huglægrar afstöðu vátryggðs eða ófrávíkjanlegra reglna vsl. Undanþáguákvæði vegna slysa sem verða af völdum eldinga, styrjalda, náttúruhamfara o.fl. fela í sér slíkar hlutlægar ábyrgðartakmarkanir. Undanþáguákvæði vegna handalögmála er hins vegar annars eðlis að mati greinarhöfundar. Hugtakið handalögmál felur í sér vísan til tiltekinnar háttsemi af hálfu beggja (eða allra) aðila handalögmálanna, ekki ósvipað og hugtökin slagsmál, rifrildi, bardagi o.s.frv. Verður að telja það hugtaksskilyrði, að báðir (eða allir) aðilar handalögmálanna hafi haft tiltekna (ofbeldiskennda) háttsemi í frammi. Að öðrum kosti er vart um handalögmál að ræða. Hugtakið handalögmál gerir m.ö.o. kröfu um að hinn slysatryggði hafi lagt eitthvað af mörkum til þess að hendur skiptu. Tildrög handalögmála geta verið mismunandi og menn geta lent í þeim af ýmsu tilefni. Menn geta átt upptökin að þeim með ofbeldi, stríðni o.þ.h., menn geta orðið fyrir líkamsárás og eftir atvikum veitt mótspyrnu í einhverjum mæli og menn geta sammælst um að efna til handalögmála sín í milli, til að mynda í því skyni að útkljá deiluefni. Að mati greinarhöfundar er atburðarásin þannig svo nátengd háttsemi hins slysatryggða og huglægri afstöðu hans (hugsanlegri sök), að eðlilegt er að skýra undanþáguákvæðið með hliðsjón af ófrávíkjanlegum reglum vsl. í stað þess að telja ákvæðið fela í sér hlutlæga takmörkun á ábyrgð vátryggingafélagsins, líkt og Hæstiréttur gerir. Hér er m.ö.o. átt við, að eðlilegra sé að meta í hverju tilviki hvort hinn slysatryggði hafi sýnt af sér sök, sem leitt hafi til þess að hann slasaðist í handlögmálum. Niðurstaðan um hvort bætur verða greiddar úr tryggingunni eður ei veltur þá á því hvort sök er fyrir hendi. Niðurstaða Hæstaréttar leiðir aftur á móti til þess, að þeir sem slasast í handalögmálum eiga ekki rétt til bóta úr slysatryggingu, þrátt fyrir að þeir hafi ekki sýnt af sér neina sök.
Vert er að benda á, að niðurstaða Hæstaréttar kann jafnvel að ganga svo langt að fela í sér að fórnarlömb líkamsárása eigi ekki rétt til slysatryggingarbóta, þar sem halda má því fram að þar hafi verið handalögmál á ferð. Á það einkum við um þá, sem verða fyrir líkamsárás, en ná að verjast árásarmanninum að einhverju leyti, enda þarf vart að deila um að þar hafa átt sér stað handalögmál. Sýnist höfundi skýring Hæstaréttar á undanþáguákvæðinu ekki falla vel að þeim sjónarmiðum, sem búa að baki ófrávíkjanlegum reglum vsl., og er að meginstefnu til ætlað að veita vátryggðum vernd þegar hann hefur ekki sýnt af sér sök. Hér verður einnig að hafa í huga, að hefði ætlun vátryggingafélagsins verið sú að undanþiggja ábyrgð sinni öll slys, sem verða við líkamsárás eða önnur ofbeldisverk, þá hefði félaginu verið í lófa lagið að orða undanþáguna á þann hátt. Sanngirnisrök og andskýringarregla samninga- og vátryggingaréttar skjóta því enn styrkari stoðum undir rétt vátryggðs að þessu leyti. Undanþága vegna handalögmála er nefnilega annars eðlis en undanþága vegna “allra ofbeldisverka”, eins og rakið er hér að framan, vegna hinnar sterku vísunar hugtaksins handalögmál til hegðunar hins slysatryggða.
Það er rétt að taka fram, að fræðimenn á Norðurlöndunum hafa ekki verið á einu máli um skýringu undanþáguákvæða vegna handalögmála og svipaðra tilvika í skilmálum slysatrygginga. Þannig eru sumir á þeirri skoðun, að rétt sé að telja ákvæðin til hlutlægra takmarkana á ábyrgð félagsins. Margir þeirra hafa talið sanngjarnt að skýra ákvæðin út frá orsakareglu, þannig að fullar bætur greiðist að öðrum skilyrðum uppfylltum, ef slysið verður ekki beinlínis rakið til handalögmálanna, sem hinn slysatryggði var í er hann slasaðist. Tekur Hæstiréttur undir þá skoðun í dómi sínum. Aðrir fræðimenn eru á sömu skoðun og greinarhöfundur, og telja að undanþáguákvæði vegna handalögmála feli í sér kröfu um að hinn slysatryggði hafi sýnt af sér sök svo að félagið losni úr ábyrgð.
Það er síðan sérstakt álitaefni hvaða reglur vsl. það eru, sem taka best til undanþáguákvæða vegna handalögmála. Hér eru ekki tök á ítarlegum vangaveltum þar um, en rétt er að benda á að umrædd skilmálaákvæði falla fremur illa að skilgreiningu 124. gr. vsl. á hugtakinu varúðarreglur. Þá verður tæplega talið að skilmálaákvæðin feli í sér umfjöllun um aukna áhættu í skilningi 121. gr. laganna. Er það einkum vegna þess, að með aukinni áhættu í skilningi vátryggingaréttar er jafnan átt við nokkuð varanlega aukningu á þeirri áhættu, sem tryggingin tekur til. Að mati greinarhöfundar fer best á því að skýra umrædd skilmálaákvæði með hliðsjón af 18. – 20. gr. vsl., sem fjalla um þau tilvik þegar vátryggingaratburðinum er valdið af ásetningi eða gáleysi. Af því leiðir, að vátryggingafélagið losnar einungis úr ábyrgð ef hinn slysatryggði hefur átt þátt í handalögmálunum (og þar með valdið vátryggingaratburðinum) af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi. Hafi hinn slysatryggði einungis sýnt af sér einfalt gáleysi myndi félagið jafnan bera fulla ábyrgð. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að með stórkostlegu gáleysi í vátryggingarétti er jafnan átt við þá huglægu afstöðu, sem kalla mætti meðvitað stórkostlegt gáleysi. Það þarf m.ö.o. meira til að koma í vátryggingarétti en skaðabótarétti svo talið verði að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða.
Viðvíkjandi dómi Hæstaréttar skal áréttað, að hér verður ekkert fullyrt um að nokkru hefði breytt um niðurstöðu málsins þótt Hæstiréttur hefði skýrt umrætt undanþáguákvæði út frá reglum 18. – 20. gr. vsl. Með hliðsjón af þeim málavöxtum, sem Hæstiréttur leggur til grundvallar niðurstöðu sinni, má raunar telja afar líklegt að vátryggingafélagið hefði allt að einu verið sýknað, þar sem telja má að hinn slasaði hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn.
Það sem skiptir máli er hins vegar skýring Hæstaréttar á undanþáguákvæði skilmálanna, eins og áður segir, því nærri liggur að með því séu almennar líkamsárásir undanþegnar bótaskyldu slysatrygginga. Greinarhöfundur telur hæpið að sá hafi verið tilgangur vátryggingafélaga með setningu skilmálaákvæðisins í öndverðu, enda hefur greinarhöfundur fengið greiddar slysatryggingarbætur fyrir skjólstæðinga, sem hlotið hafa tímabundna eða varanlega örorku í kjölfar líkamsárása.
V.
Nú stendur fyrir dyrum endurskoðun á lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Lögin eru komin nokkuð til ára sinna, en hafa þjónað okkur vel, enda var vandað til setningar þeirra. Þau eru afurð norræns samstarfs á þriðja áratug síðustu aldar, sem Íslendingar tóku raunar ekki þátt í, en nutu ávaxta erfiðis frændþjóða sinna. Danir styðjast enn við lög, sem eru samhljóða þeim íslensku að stofni til. Norðmenn framkvæmdu hins vegar heildarendurskoðun þarlendra laga um vátryggingarsamninga með setningu nýrra laga árið 1989. Við endurskoðun norsku laganna var mikil vinna lögð í að gera réttarstöðu vátryggðs og vátryggingartaka skýrari að því er varðar heimild vátryggingafélagsins til að undanþiggja sig ábyrgð. Lesa má ítarlega fræðilega umfjöllun þar að lútandi í greinargerðum þeirra nefnda, sem að endurskoðuninni unnu, í Norges offentlige utredninger númer 1983:56 og 1987:24. Er líklegt að nefndin, sem vinnur að endurskoðun íslensku vsl., muni hafa nokkra hliðsjón af þeirri góðu vinnu.
Til frekari fróðleiks um álitaefnið má benda á ítarlega umfjöllun í ritgerð Jan Hellner, Exclusions of Risk and Duties Imposed on the Insured, endurprentun úr afmælisriti Försäkringsaktiebolaget Skandia, útgefinni í Stokkhólmi 1955, og greinargóða umfjöllun í riti Knut S. Selmer, Forsikringsrett, 2. útgáfa, 2. upplag, Universitetsforlaget AS, útgefnu í Osló 1986.
Þann 1. mars 2001 kvað Hæstiréttur Íslands upp dóm í málinu nr. 397/2000. Í málinu krafðist maður nokkur greiðslu slysatryggingarbóta úr hendi vátryggingafélags vegna líkamlegra afleiðinga þess, að hann hafði fengið hnefahögg í andlitið. Sá sem veitt hafði honum höggið hafði verið með glas í hönd, og við höggið hafði það brotnað með þeim afleiðingum að maðurinn skaddaðist á auga.
Það sem greinarhöfundi þykir markverðast við dóm Hæstaréttar er skýring hans á undanþáguákvæði í skilmálum slysatryggingarinnar, sem undanþiggur vátryggingafélagið ábyrgð vegna slysa, sem verða í handalögmálum.
II.
Málavextir voru nánar á þá leið, að stefndi fyrir Hæstarétti (stefnandi fyrir Héraðsdómi, hér eftir X) var staddur á bar þegar A sló hann í andlitið með glasi. Við höggið skaddaðist X á auga, og voru afleiðingarnar metnar honum til nokkurs varanlegs miska. Er atvik málsins gerðust var X slysatryggður hjá vátryggingafélaginu V. Höfðaði X mál á hendur vátryggingafélaginu F, sem tekið hafði við réttindum og skyldum V, og krafðist greiðslu bóta úr tryggingunni. F hafnaði kröfu X um greiðslu bóta, og krafðist sýknu af kröfum hans með vísan til ákvæðis í skilmálum tryggingarinnar, þar sem sagði: “Félagið bætir ekki: […] Slys, er sá, sem tryggður er, verður fyrir í handalögmáli, við þátttöku í refsiverðum verknaði, undir áhrifum deyfi- og eiturlyfja eða í ölæði, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli ástands þessa og slyssins”. Byggði F á því, að tjón X yrði fyrst og fremst rakið til þess að hann hefði verið ölvaður og hefði staðið fyrir handalögmálum við A, sem leitt hefðu til áverkans. X byggði hins vegar á því, að A hefði veist að honum og áreitt hann með því að vísa til slæmrar umfjöllunar um X í blaðagrein. X kvaðst hafa þá ýtt í öxl A með flötum lófanum og beðið hann að hætta þessu, en engum togum hafi skipt að A hafi slegið X í andlitið með glasinu. Þá byggði X á því, að hvað sem öðru liði gætu rök F einungis leitt til lækkunar bóta, sbr. 18. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Vísaði X einnig til 20. gr. sömu laga máli sínu til stuðnings, og þess að ákvæði þeirrar greinar settu heimild félagsins til að semja sig undan bótaábyrgð þröngar skorður.
Héraðsdómari taldi fram komið í málinu, að X hefði verið undir áhrifum áfengis þegar umræddur atburður átti sér stað. Hins vegar taldi héraðsdómarinn að ekkert lægi fyrir um áfengisástand hans og teldist því með öllu ósannað að ölvunarástand hans hafi verið á svo háu stigi að flokkaðist undir ölæði í merkingu 20. gr. laga um vátryggingarsamninga. Þá taldi héraðsdómarinn sannað að X hefði átt upptökin að þeim ryskingum sem áttu sér stað milli hans og A með því að slá A í andlitið. Hins vegar taldi héraðsdómarinn að sú háttsemi X að veita A högg í andlit hefði ekki gefið tilefni til þeirrar fólskulegu árásar er X hefði orðið fyrir og hlotið mikla áverka af. Taldi héraðsdómarinn í framhaldi af því, að með hliðsjón af 20. gr. laga um vátryggingarsamninga yrði ekki talið að framangreint ákvæði í skilmálum tryggingarinnar takmarkaði ábyrgð F eins og á stæði. Var F því dæmt til greiðslu slysatryggingarbóta í samræmi við kröfu X.
Hæstiréttur taldi að þrátt fyrir að ljóst væri af gögnum málsins, að X hefði verið undir áhrifum áfengis umrætt kvöld væri ósannað að hann hefði verið í ölæði er umræddur atburður átti sér stað. Taldi Hæstiréttur í ljós leitt, að A hefði ögrað X með orðum og X svarað með því að greiða A hnefahögg í höfuðið. Því hafi A svarað með því að slá X í andlitið með glas í hönd. Lagði Hæstiréttur í framhaldi af því til grundvallar, að til handalögmála hafi komið á milli þeirra, og að X hafi orðið fyrir slysi sínu í þeim handalögmálum. Að því er varðar framangreint undanþáguákvæði skilmála tryggingarinnar taldi Hæstiréttur, að í því fælist hlutræn ábyrgðartakmörkun, og að undanþágan væri óháð því hvort um væri að ræða vangá hins tryggða ef slys yrði í handalögmálum. Taldi Hæstiréttur undanþáguákvæðið eiga við í málinu, og sýknaði F af kröfum X.
III.
Það sem greinarhöfundi þykir markverðast við dóminn er skýring Hæstaréttar á undanþáguákvæði vátryggingarskilmálanna, sem þiggur félagið m.a. undan ábyrgð vegna slysa, sem verða “í handalögmáli”. Þetta álitaefni varðar mörkin annars vegar á milli frelsis vátryggingafélaga til að takmarka ábyrgð sína með ákvæðum skilmála (svokallaðra hlutlægra eða hlutrænna ábyrgðartakmarkana) og hins vegar þeirra skilmálaákvæða, sem skýra ber með hliðsjón af þeim reglum laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga (vsl.), sem kalla má einu nafni ófrávíkjanlegar.
Það eru einkum fjórir flokkar reglna í vsl., sem skipta máli að þessu leyti og kallast einu nafni ófrávíkjanlegar. Í fyrsta lagi eru það reglur 4. – 10. gr. laganna um upplýsingagjöf við töku tryggingar, í öðru lagi reglur 18. – 20. gr. laganna um þau tilvik þegar vátryggingaratburðinum er valdið af ásetningi eða gáleysi, í þriðja lagi reglur 45. – 50., 99. og 121. gr. laganna um aukna áhættu, og í fjórða lagi reglur 51. og 124. gr. laganna um varúðarreglur. Langt mál þarf til að skýra til hlítar hvar mörkin liggja á milli samningsfrelsis vátryggingafélagsins annars vegar og þeirrar verndar, sem ófrávíkjanlegar reglur vsl. veita vátryggðum hins vegar, enda telja margir fræðimenn að hér sé á ferðinni eitt erfiðasta úrlausnarefni vátryggingaréttar.
Taka má undir þá skoðun margra fræðimanna, að ófrávíkjanlegar reglur vsl. veiti vátryggðum (og vátryggingartaka) vernd að því leyti, að þegar skilmálaákvæði varða með einum eða öðrum hætti hegðun hans og/eða huglæga afstöðu, þá losni vátryggingafélagið ekki úr ábyrgð nema að uppfylltum skilyrðum hinna ófrávíkjanlegu reglna vsl. um saknæma hegðun (þ.m.t. athafnaleysi). Breytir þar engu þótt viðkomandi skilmálaákvæði feli að forminu til í sér hlutlæga takmörkun á ábyrgð vátryggingafélagsins.
Til nánari skýringar skal tekið dæmi: Skilmálaákvæði brunatryggingar, sem kveður á um að ábyrgð vátryggingafélagsins sé alfarið háð því að eldfim efni séu tryggilega geymd, er svo nátengt hegðun vátryggðs og huglægri afstöðu hans, að rétt er að telja það til varúðarreglu í skilningi 51. gr. vsl. Í því felst að vátryggingafélagið losnar ekki úr ábyrgð á grundvelli skilmálaákvæðisins nema að uppfylltu því skilyrði 51. gr. vsl. að vátryggður (eða annar maður “sem skylt var að gæta sömu varúðar”) hafi sýnt af sér gáleysi. Umrætt skilmálaákvæði telst m.ö.o. ekki til hlutlægrar takmörkunar á ábyrgð félagsins þrátt fyrir orðalag þess, og verður ekki talið hafa gildi eftir orðanna hljóðan. Af því leiðir m.a. að vátryggingafélagið ber að öðrum skilyrðum uppfylltum fulla ábyrgð vegna tjóns, sem rakið verður til þess, að vanhöld voru á geymslu eldfimra efna, ef það verður ekki metið vátryggðum (eða öðrum sem hann verður talinn bera ábyrgð á) til sakar.
Til frekari skýringar má nefna algengt ákvæði í skilmálum húftryggingar bifreiða og slysatryggingar ökumanns, sem kveður á um að félagið sé laust úr ábyrgð vegna tjóns eða slyss, sem verður þegar ökumaður ökutækisins hafði ekki ökuréttindi. Fræðimenn á Norðurlöndunum eru almennt sammála um að slík “ökuskírteinisákvæði” feli í sér varúðarreglur, sem skýra beri með hliðsjón af 51. eða 124. gr. vsl. Vátryggingafélagið losnar því ekki úr ábyrgð þrátt fyrir að ökumaður bifreiðar hafi ekki haft ökuréttindi nema að uppfylltum skilyrðum síðastnefndra greina vsl., meðal annars um sök og orsakatengsl.
Skilmálaákvæði sem þessi hafa stundum verið nefnd skjulte handlingsklausuler, sem þýða má sem “dulbúnar hegðunarreglur”. Með því hugtaki er átt við skilmálaákvæði, sem orðuð eru líkt og um hlutlæga ábyrgðartakmörkun sé að ræða, en fela hins vegar í sér vísan til tiltekinnar hegðunar og/eða huglægrar afstöðu vátryggðs (eða annarra) og ber að skýra með hliðsjón af ófrávíkjanlegum reglum vsl.
Hér er ekki rúm til að brjóta til mergjar þau sjónarmið, sem styðjast má við þegar afmarka skal samningsfrelsi vátryggingafélaga að þessu leyti. Í stuttu máli eru fræðimenn hins vegar almennt sammála um að vátryggingafélögum sé heimilt að takmarka ábyrgð sína án tillits til ófrávíkjanlegra reglna vsl. að því er varðar eftirtalin atriði:
1. Áhættan sem tryggt er gegn. Vátryggingafélaginu er t.a.m. heimilt að ákveða í skilmálum brunatryggingar húseignar, að tryggingin bæti tjón á húseign af völdum eldsvoða og eldinga o.s.frv.
2. Vátryggingarandlagið - hvað er tryggt. Vátryggingafélaginu er heimilt að afmarka vátryggingarandlagið, t.a.m. með því að kveða svo á um í skilmálum húftryggingar bifreiðar, að tryggingin taki einungis til nánar tilgreindra hluta bifreiðarinnar.
3. Gildistími vátryggingarinnar - hvenær gildir tryggingin. Samningsákvæði um upphaf og lok gildistíma vátryggingar eru að meginstefnu til gild óháð ófrávíkjanlegum reglum vsl.
4. Landfræðileg takmörkun á gildissviði vátryggingar - hvar gildir tryggingin. Vátryggingafélaginu er frjálst að ákveða í skilmálum sínum hvar viðkomandi trygging gildir, svo sem í tilteknu landi eða landsvæði.
Er þá rétt að víkja aftur að dómi Hæstaréttar, sem er tilefni þessara skrifa.
IV.
Það er óvenjulegt, en jafnframt gleðiefni, að sjá umfjöllun Hæstaréttar um gildissvið ófrávíkjanlegra reglna vsl. Rýr dómaframkvæmd á þessu sviði hér á landi kann að skrifast á reikning lögmanna, því fátítt er að þeirri málsástæðu sé hreyft í dómsmálum á hendur vátryggingafélögum að tiltekið skilmálaákvæði gangi gegn ófrávíkjanlegum reglum vsl. Án þess að hér verði nefnd ákveðin tilvik má jafnvel sjá þess (merkileg) dæmi í dómum Hæstaréttar, að Hæstiréttur hafi séð sérstaka ástæðu til að taka fram berum orðum að tiltekið skilmálaákvæði brjóti í bága við ófrávíkjanlegar reglur vsl. og yrði af þeim sökum vikið til hliðar, en þar sem ekki hafi verið byggt á þeirri málsástæðu af hálfu aðila yrði að telja skilmálaákvæðið gilt í lögskiptum vátryggðs og vátryggingafélagsins. Má mikið vera úr því að Hæstiréttur sér ástæðu til að benda aðila málsins á það, að tiltekna málsástæðu hafi í raun skort í málatilbúnaði hans.
Í forsendum dóms Hæstaréttar í málinu nr. 397/2000 segir að samningsfrelsi ríki varðandi það til hvaða sviðs vátrygging nær, og að aðilum sé því frjálst að semja um að vátryggingin gildi ekki við tilteknar aðstæður. Á þetta má fallast með Hæstarétti. Vátryggingafélaginu er t.a.m. heimilt að undanskilja ábyrgð sinni slys sem verða af völdum eldinga, styrjalda, náttúruhamfara o.s.frv. án tillits til huglægrar afstöðu vátryggðs eða annarra þegar slysið verður.
Í framhaldinu segir í dómi Hæstaréttar að telja verði ákvæði skilmálanna um að félagið bæti ekki slys, sem tryggður verður fyrir í handalögmálum, til slíkra hlutrænna ábyrgðartakmarkana, enda sé undanþágan óháð því hvort vangá hins tryggða er um að kenna ef slys verður í handalögmálum. Á þetta verður ekki fallist með Hæstarétti. Þrátt fyrir að í fljótu bragði verði ekki séð að undanþáguákvæði vegna handalögmála séu frábrugðin undanþáguákvæðum vegna eldinga, styrjalda, náttúruhamfara o.fl. þá er hér skilsmunur á.
Eins og áður er nefnt er almennt talið að vátryggingafélaginu sé heimilt að takmarka og afmarka þá áhættu, sem það tryggir gegn, án tillits til huglægrar afstöðu vátryggðs eða ófrávíkjanlegra reglna vsl. Undanþáguákvæði vegna slysa sem verða af völdum eldinga, styrjalda, náttúruhamfara o.fl. fela í sér slíkar hlutlægar ábyrgðartakmarkanir. Undanþáguákvæði vegna handalögmála er hins vegar annars eðlis að mati greinarhöfundar. Hugtakið handalögmál felur í sér vísan til tiltekinnar háttsemi af hálfu beggja (eða allra) aðila handalögmálanna, ekki ósvipað og hugtökin slagsmál, rifrildi, bardagi o.s.frv. Verður að telja það hugtaksskilyrði, að báðir (eða allir) aðilar handalögmálanna hafi haft tiltekna (ofbeldiskennda) háttsemi í frammi. Að öðrum kosti er vart um handalögmál að ræða. Hugtakið handalögmál gerir m.ö.o. kröfu um að hinn slysatryggði hafi lagt eitthvað af mörkum til þess að hendur skiptu. Tildrög handalögmála geta verið mismunandi og menn geta lent í þeim af ýmsu tilefni. Menn geta átt upptökin að þeim með ofbeldi, stríðni o.þ.h., menn geta orðið fyrir líkamsárás og eftir atvikum veitt mótspyrnu í einhverjum mæli og menn geta sammælst um að efna til handalögmála sín í milli, til að mynda í því skyni að útkljá deiluefni. Að mati greinarhöfundar er atburðarásin þannig svo nátengd háttsemi hins slysatryggða og huglægri afstöðu hans (hugsanlegri sök), að eðlilegt er að skýra undanþáguákvæðið með hliðsjón af ófrávíkjanlegum reglum vsl. í stað þess að telja ákvæðið fela í sér hlutlæga takmörkun á ábyrgð vátryggingafélagsins, líkt og Hæstiréttur gerir. Hér er m.ö.o. átt við, að eðlilegra sé að meta í hverju tilviki hvort hinn slysatryggði hafi sýnt af sér sök, sem leitt hafi til þess að hann slasaðist í handlögmálum. Niðurstaðan um hvort bætur verða greiddar úr tryggingunni eður ei veltur þá á því hvort sök er fyrir hendi. Niðurstaða Hæstaréttar leiðir aftur á móti til þess, að þeir sem slasast í handalögmálum eiga ekki rétt til bóta úr slysatryggingu, þrátt fyrir að þeir hafi ekki sýnt af sér neina sök.
Vert er að benda á, að niðurstaða Hæstaréttar kann jafnvel að ganga svo langt að fela í sér að fórnarlömb líkamsárása eigi ekki rétt til slysatryggingarbóta, þar sem halda má því fram að þar hafi verið handalögmál á ferð. Á það einkum við um þá, sem verða fyrir líkamsárás, en ná að verjast árásarmanninum að einhverju leyti, enda þarf vart að deila um að þar hafa átt sér stað handalögmál. Sýnist höfundi skýring Hæstaréttar á undanþáguákvæðinu ekki falla vel að þeim sjónarmiðum, sem búa að baki ófrávíkjanlegum reglum vsl., og er að meginstefnu til ætlað að veita vátryggðum vernd þegar hann hefur ekki sýnt af sér sök. Hér verður einnig að hafa í huga, að hefði ætlun vátryggingafélagsins verið sú að undanþiggja ábyrgð sinni öll slys, sem verða við líkamsárás eða önnur ofbeldisverk, þá hefði félaginu verið í lófa lagið að orða undanþáguna á þann hátt. Sanngirnisrök og andskýringarregla samninga- og vátryggingaréttar skjóta því enn styrkari stoðum undir rétt vátryggðs að þessu leyti. Undanþága vegna handalögmála er nefnilega annars eðlis en undanþága vegna “allra ofbeldisverka”, eins og rakið er hér að framan, vegna hinnar sterku vísunar hugtaksins handalögmál til hegðunar hins slysatryggða.
Það er rétt að taka fram, að fræðimenn á Norðurlöndunum hafa ekki verið á einu máli um skýringu undanþáguákvæða vegna handalögmála og svipaðra tilvika í skilmálum slysatrygginga. Þannig eru sumir á þeirri skoðun, að rétt sé að telja ákvæðin til hlutlægra takmarkana á ábyrgð félagsins. Margir þeirra hafa talið sanngjarnt að skýra ákvæðin út frá orsakareglu, þannig að fullar bætur greiðist að öðrum skilyrðum uppfylltum, ef slysið verður ekki beinlínis rakið til handalögmálanna, sem hinn slysatryggði var í er hann slasaðist. Tekur Hæstiréttur undir þá skoðun í dómi sínum. Aðrir fræðimenn eru á sömu skoðun og greinarhöfundur, og telja að undanþáguákvæði vegna handalögmála feli í sér kröfu um að hinn slysatryggði hafi sýnt af sér sök svo að félagið losni úr ábyrgð.
Það er síðan sérstakt álitaefni hvaða reglur vsl. það eru, sem taka best til undanþáguákvæða vegna handalögmála. Hér eru ekki tök á ítarlegum vangaveltum þar um, en rétt er að benda á að umrædd skilmálaákvæði falla fremur illa að skilgreiningu 124. gr. vsl. á hugtakinu varúðarreglur. Þá verður tæplega talið að skilmálaákvæðin feli í sér umfjöllun um aukna áhættu í skilningi 121. gr. laganna. Er það einkum vegna þess, að með aukinni áhættu í skilningi vátryggingaréttar er jafnan átt við nokkuð varanlega aukningu á þeirri áhættu, sem tryggingin tekur til. Að mati greinarhöfundar fer best á því að skýra umrædd skilmálaákvæði með hliðsjón af 18. – 20. gr. vsl., sem fjalla um þau tilvik þegar vátryggingaratburðinum er valdið af ásetningi eða gáleysi. Af því leiðir, að vátryggingafélagið losnar einungis úr ábyrgð ef hinn slysatryggði hefur átt þátt í handalögmálunum (og þar með valdið vátryggingaratburðinum) af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi. Hafi hinn slysatryggði einungis sýnt af sér einfalt gáleysi myndi félagið jafnan bera fulla ábyrgð. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að með stórkostlegu gáleysi í vátryggingarétti er jafnan átt við þá huglægu afstöðu, sem kalla mætti meðvitað stórkostlegt gáleysi. Það þarf m.ö.o. meira til að koma í vátryggingarétti en skaðabótarétti svo talið verði að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða.
Viðvíkjandi dómi Hæstaréttar skal áréttað, að hér verður ekkert fullyrt um að nokkru hefði breytt um niðurstöðu málsins þótt Hæstiréttur hefði skýrt umrætt undanþáguákvæði út frá reglum 18. – 20. gr. vsl. Með hliðsjón af þeim málavöxtum, sem Hæstiréttur leggur til grundvallar niðurstöðu sinni, má raunar telja afar líklegt að vátryggingafélagið hefði allt að einu verið sýknað, þar sem telja má að hinn slasaði hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn.
Það sem skiptir máli er hins vegar skýring Hæstaréttar á undanþáguákvæði skilmálanna, eins og áður segir, því nærri liggur að með því séu almennar líkamsárásir undanþegnar bótaskyldu slysatrygginga. Greinarhöfundur telur hæpið að sá hafi verið tilgangur vátryggingafélaga með setningu skilmálaákvæðisins í öndverðu, enda hefur greinarhöfundur fengið greiddar slysatryggingarbætur fyrir skjólstæðinga, sem hlotið hafa tímabundna eða varanlega örorku í kjölfar líkamsárása.
V.
Nú stendur fyrir dyrum endurskoðun á lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Lögin eru komin nokkuð til ára sinna, en hafa þjónað okkur vel, enda var vandað til setningar þeirra. Þau eru afurð norræns samstarfs á þriðja áratug síðustu aldar, sem Íslendingar tóku raunar ekki þátt í, en nutu ávaxta erfiðis frændþjóða sinna. Danir styðjast enn við lög, sem eru samhljóða þeim íslensku að stofni til. Norðmenn framkvæmdu hins vegar heildarendurskoðun þarlendra laga um vátryggingarsamninga með setningu nýrra laga árið 1989. Við endurskoðun norsku laganna var mikil vinna lögð í að gera réttarstöðu vátryggðs og vátryggingartaka skýrari að því er varðar heimild vátryggingafélagsins til að undanþiggja sig ábyrgð. Lesa má ítarlega fræðilega umfjöllun þar að lútandi í greinargerðum þeirra nefnda, sem að endurskoðuninni unnu, í Norges offentlige utredninger númer 1983:56 og 1987:24. Er líklegt að nefndin, sem vinnur að endurskoðun íslensku vsl., muni hafa nokkra hliðsjón af þeirri góðu vinnu.
Til frekari fróðleiks um álitaefnið má benda á ítarlega umfjöllun í ritgerð Jan Hellner, Exclusions of Risk and Duties Imposed on the Insured, endurprentun úr afmælisriti Försäkringsaktiebolaget Skandia, útgefinni í Stokkhólmi 1955, og greinargóða umfjöllun í riti Knut S. Selmer, Forsikringsrett, 2. útgáfa, 2. upplag, Universitetsforlaget AS, útgefnu í Osló 1986.