Umfjöllun fyrir lánstraust ehf. Upphaflega til birtingar á rettur.is
Stutt ágrip í vátryggingarétti
I. HVAÐ ERU VÁTRYGGINGAR?
Vátryggingar eru eitt form fjárhagslegrar áhættudreifingar. Að baki þeim liggur sú grundvallarhugsun að komast hjá eða draga úr tjóni. Fáir komast í gegnum lífið án þess að verða fyrir einhvers konar tjóni. Einstaklingar geta átt á hættu að veikjast eða lenda í slysi, sem veldur þeim tekjutapi. Fyrirtæki eiga á hættu að lenda í því, að framleiðsluvörur þeirra valda neytendum þeirra tjóni. Einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir eiga á hættu að verða fyrir tjóni vegna þess, að eignir þeirra eyðileggjast í bruna eða þeim er stolið. Þannig mætti lengi telja.
Segja má að þrír möguleikar standi hér til boða:
Það er ekki alltaf vátryggingartakinn sjálfur (sá sem semur við vátryggingafélagið), sem fær greiddar bætur úr vátryggingu þegar áhætta verður virk. Sá aðili, sem á rétt á bótunum, er jafnan kallaður vátryggður. Oft eru vátryggingartaki og vátryggður sami aðilinn, svo sem þegar maður tekur slysatryggingu fyrir sjálfan sig, og lendir síðar í slysi. Í því tilviki ætti vátryggingartakinn rétt á bótum vegna afleiðinga slyssins, þar sem hann er einnig vátryggður. Í öðrum tilvikum eru vátryggingartaki og vátryggður hins vegar ekki sami aðilinn. Það á t.d. við þegar maður tekur líftryggingu vegna eigin lífs, og tilnefnir annan aðila, t.d. maka sinn, sem viðtakanda bótanna. Í því tilviki er það í raun maki vátryggingartakans sem er vátryggður. Það sama á við þegar t.d. foreldrar taka fjölskyldutryggingu. Verði innanstokksmunum í eigu barna þeirra stolið af heimili þeirra, kunna börnin að eiga rétt til bóta úr tryggingunni.
Í eðli vátrygginga felst, að jafnan er nauðsynlegt að tiltölulega stór hópur aðila taki sams konar vátryggingu, í því skyni að dreifa áhættunni. Ef svo væri ekki, og t.a.m. einungis einn aðili tæki tiltekna vátryggingu, má sjá í hendi sér að iðgjald þeirrar tryggingar yrði að öllum líkindum svimandi hátt. Það er vegna þess að vátryggingafélagið verður að innheimta iðgjöld í samræmi við áhættuna hverju sinni. Væri vátryggingartakinn einungis einn, myndu lág iðgjöld að öllum líkindum ekki duga til að bæta honum tjón, sem hann yrði fyrir, og vátryggingafélagið myndi tapa fé á slíkum viðskiptum. Viðkomandi vátryggingartaki gæti auk þess verið einstaklega “óheppinn” og orðið oft fyrir tjóni. Tap vátryggingafélagsins yrði í því tilviki þeim mun meira.
Þegar vátryggingartakar eru á hinn bóginn margir, getur vátryggingafélagið yfirleitt reiknað út með viðunandi nákvæmni hversu mörg og hversu stór tjón muni verða í þeirra hópi á tilteknu tímabili, og ákveðið upphæð iðgjalds með hliðsjón af því. Slíkar áætlanir byggja jafnan á viðamikilli reynslu vátryggingafélaga, og miðast við stóra hópa vátryggingartaka, sem innihalda óhjákvæmilega bæði “óheppna” og “heppna” vátryggingartaka. Á heildina litið breytir hins vegar litlu hvort hinum “óheppnu” fjölgar eða fækkar lítillega í hlutfalli við hina sökum hins mikla fjölda vátryggingartaka. Í stórum hópi vátryggingartaka má hugsa sér að iðgjöld hópsins renni í stóran sjóð. Úr þeim sjóði eru síðan greiddar bætur þegar tjón verður. Á þennan hátt er fjárhagslegri áhættu vegna tjónanna í raun dreift á alla í viðkomandi hópi. Það sem eftir verður af iðgjöldunum, þegar öll tjón hafa verið gerð upp, kemur í hlut vátryggingafélagsins.
II. STUTT ÁGRIP AF SÖGU VÁTRYGGINGA.
Hættan á því að verða fyrir tjóni hefur fylgt manninum frá upphafi vega. Má reikna með að menn hafi snemma brugðist við þeirri áhættu með einhvers konar fjárhagslegri áhættudreifingu. Meðal elstu heimilda um vátryggingar er handrit frá Babýlon frá því um árið 2000 fyrir Krist. Handrit þetta sýnir að þátttakendur í úlfaldalestum þess tíma gerðu oft samninga sín á milli um að þeir skyldu bera í sameiningu það tjón, sem einhver þeirra yrði fyrir við árás ræningja.
Í lögbók hins forna íslenska þjóðveldis, Grágás, sem líklega var að stofni til rituð á árunum 1271-1272, var að finna reglur um skyldu bænda til að veita öðrum bændum innan sama hrepps fjárhagsaðstoð vegna tjóns af völdum búfjárdauða og bruna. Sá sem varð fyrir tjóni varð á hinn bóginn jafnan að bera helming tjóns síns sjálfur. Hefur sú eðlilega regla væntanlega verið sett í því skyni að draga ekki úr almennri varkárni manna, og til að koma í veg fyrir að menn gætu hagnast á því að hirða illa um búfé sitt og aðrar eignir.
Vátryggingar hafa þróast mikið og úrval þeirra aukist gríðarlega frá þessum fyrstu dögum þeirra hér á landi. Þá hefur þróast viðamikið regluverk í kringum vátryggingarsamninga og vátryggingastarfsemi með aukinni neytendavernd og skýrari reglum um réttindi og skyldur vátryggingafélaga og þeirra, sem skipta við þau.
Í dag eru vátryggingar orðnar eðlilegur hluti af lífi landsmanna og njóta þeir flestir einhvers konar vátrygginga.
III. HVAÐA REGLUR GILDA UM VÁTRYGGINGAR?
Í lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga er að finna helstu reglur um samband vátryggingartaka, vátryggðs og vátryggingafélagsins. Í lögunum er m.a. að finna reglur um áhrif þess að vátryggingartaki gefur rangar upplýsingar við töku tryggingar, áhrif þess að hinn vátryggði veldur vátryggingaratburðinum með ásetningi eða gáleysi, áhrif þess að brotið er gegn varúðarreglum og fyrirmælum í vátryggingaskilmálum, gjalddaga krafna um vátryggingarbætur o.fl. Þá er einnig að finna í lögunum sérstök ákvæði um ýmsar gerðir trygginga, svo sem slysatryggingar, líftryggingar, búfjártryggingar, skipatryggingar o.fl.
Lögin um vátryggingarsamninga eru að meginstefnu til frávíkjanleg, sem merkir að ákvæði þeirra gilda einungis um viðkomandi vátryggingu ef ekki hefur verið samið um annað, t.d. í skilmálum tryggingarinnar. Þrátt fyrir að meginreglan sé þessi, er á hinn bóginn kveðið á um það í mörgum ákvæðum laganna, að viðkomandi ákvæði séu ófrávíkjanleg. Með því er átt við að óheimilt sé að víkja frá þeim ákvæðum með samningi. Það felur m.a. í sér, að ákvæði í skilmálum tryggingar, sem gengi gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum í lögunum, hefði ekkert gildi. Regla þessi hefur verið skýrð svo í vátryggingarétti, að óheimilt sé að víkja frá þessum reglum vátryggingartaka eða vátryggðum í óhag. Hins vegar er vátryggingafélaginu jafnan heimilt að víkja frá hinum ófrávíkjanlegu reglum vátryggingartaka eða vátryggðum til hagsbóta.
Lög nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga eru ekki tæmandi um allar þær reglur sem varða vátryggingar og réttarsamband vátryggðs, vátryggingartaka og vátryggingafélagsins. Þar sem lögunum sleppir gilda ýmsar almennar óskráðar reglur um samningsgerðina, svo sem reglur samningaréttar, auk laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.
Þá er í ýmsum sérlögum að finna ákvæði sem varða einstakar gerðir vátrygginga. Þannig er t.a.m. að finna ákvæði í umferðarlögum nr. 50/1987 um ábyrgðartryggingu vélknúinna ökutækja og slysatryggingu ökumanna og eigenda þeirra. Sem fleiri dæmi má nefna lög nr. 20/1943 um búfjártryggingar, lög nr. 2/1944 um ófriðartryggingar, lög nr. 43/1947 um innlenda endurtryggingu, stríðsslysatryggingu skipshafna o.fl., ýmis ákvæði í siglingalögum nr. 34/1985 og lögum nr. 60/1998 um loftferðir og lög nr. 48/1994 um brunatryggingar. Þá má geta þess, að í skaðabótalögum nr. 50/1993 er m.a. að finna reglur um hvaða áhrif það hefur á skaðabótaábyrgð tjónvalds að vátrygging tekur til tjónsins.
Segja má að réttur vátryggingartaka og vátryggðs ráðist að einna mestu leyti af þeim skilmálum, sem gilda hjá viðkomandi vátryggingafélagi um vátrygginguna. Þegar vátrygging er tekin hjá vátryggingafélagi kemst á svokallaður vátryggingarsamningur milli félagsins og vátryggingartaka. Skilmálar tryggingarinnar teljast hluti af samningi þessara aðila og efni samningsins ræðst að mestu leyti af þeim. Hægt er að nálgast skilmálana hjá vátryggingafélögunum, en algengt er að félögin sendi viðskiptavinum sínum skilmálana í kjölfar þess að vátrygging er tekin. Í skilmálunum er jafnan að finna upplýsingar um hvaða áhættu vátryggingin tryggir gegn, hvaða hagsmunir eru tryggðir, hvernig vátryggðum ber að haga sér til að koma í veg fyrir tjón og eftir að vátryggingaratburðurinn gerist o.fl.
IV. UPPLÝSINGAGJÖF VIÐ TÖKU TRYGGINGAR – SKIPTIR MÁLI HVORT VÁTRYGGINGARTAKI GEFUR RANGAR UPPLÝSINGAR VIÐ TÖKU TRYGGINGAR?
Eins og fram er komið byggja vátryggingar á fjárhagslegum sjónarmiðum. Annars vegar sér hinn vátryggði hag sínum borgið með því að tiltekin fjárhagsleg áhætta er flutt yfir á vátryggingafélagið með töku tryggingar hjá félaginu. Viðsemjandinn, vátryggingafélagið, rekur starfsemi sína í hagnaðarskyni og tekur að sér viðkomandi vátryggingar gegn greiðslu iðgjalds.
Að baki ákvörðun vátryggingafélags um fjárhæð vátryggingariðgjalda liggur jafnan mikið magn upplýsinga um þá áhættu, sem félagið tekur að sér að tryggja gegn. Félaginu er nauðsyn á að hafa upplýsingar um líkurnar á því að tjón verði í tilteknum hópi vátryggingartaka og hversu háa fjárhæð er líklegt að félagið þurfi að greiða vegna hvers tjóns. Vátryggingafélaginu er því nauðsyn að fá réttar upplýsingar um þá áhættu sem það yfirtekur, enda veltur á þeim upplýsingum hvort félagið vill á annað borð taka að sér viðkomandi tryggingu, auk þess sem iðgjaldaútreikningur félagsins, val á skilmálum og ákvörðun um hvort og að hve miklu leyti félagið vill endurtryggja ábyrgð sína, byggja á þeim upplýsingum.
Við flestar algengar gerðir vátrygginga notast vátryggingafélög við þar til gerð umsóknareyðublöð, sem vátryggingartaki skal fylla út við umsókn um vátrygginguna. Eyðublöð þessi eru samin af vátryggingafélögunum og á þeim er að finna spurningar um helstu atriði sem skipta félagið máli við ákvörðun um hvort það tekur að sér viðkomandi vátryggingu, og með hvaða skilmálum og kjörum.
Í 4. – 10. gr. laga um vátryggingarsamninga er fjallað um áhrif þess að vátryggingartaki gefur vátryggingafélaginu rangar upplýsingar við töku tryggingar. Verður hér getið helstu reglna, sem gilda um réttarstöðu vátryggingartaka og vátryggðs í þeim tilvikum.
Samkvæmt 4. gr. laganna gildir sú eðlilega regla, að vátryggingarsamningur er ekki skuldbindandi fyrir vátryggingafélagið, ef vátryggingartaki hefur gefið rangar upplýsingar sviksamlega. Með því er einkum átt við, að hafi vátryggingartaki vísvitandi gefið rangar upplýsingar í þeim tilgangi að öðlast betri stöðu gagnvart vátryggingafélaginu, en hann hefði ella átt, þá hefur vátryggingarsamningurinn ekkert skuldbindingargildi gagnvart félaginu. Meginreglan er samkvæmt því sú, að félaginu er ekki skylt að greiða bætur vegna tjóns ef í ljós kemur að vátryggingartakinn hefur gefið rangar upplýsingar sviksamlega þegar tryggingin var tekin, um atriði sem skiptu félagið máli við mat á þeirri áhættu, sem það tók að sér. Það er rétt að árétta í þessu sambandi, að hinar röngu upplýsingar verða að varða atriði, sem hefðu skipt félagið máli við mat á þeirri áhættu sem félagið tók að sér að tryggja, svo félagið geti yfirleitt borið þær fyrir sig og losnað undan ábyrgð. Þannig verður t.d. ekki talið að félagið geti losnað undan ábyrgð þó að vátryggingartaki hafi gefið rangar upplýsingar um fjárhaglega getu sína til greiðslu iðgjaldsins.
Í 6. gr. laga um vátryggingarsamninga er fjallað um þau tilvik þegar vátryggingartaki hefur gefið rangar upplýsingar án þess að um svik sé að ræða af hans hálfu. Hér er m.ö.o. átt við þau tilvik þegar vátryggingartaki hefði mátt sjá, að þær upplýsingar sem hann gaf, voru rangar. Í þessum tilvikum gildir sú regla við flestar tegundir vátrygginga, þ.e. aðrar en sjóvátryggingar og flutningatryggingar, að vátryggingafélagið ber aðeins ábyrgð að því marki sem það hefði gert ef það hefði haft réttar upplýsingar undir höndum við töku tryggingarinnar. Þessi regla hljómar flókin, en til skýringar skal tekið dæmi: Vátryggingartakinn A tekur sjúkratryggingu og svarar neitandi spurningu vátryggingafélagsins um hvort hann hafi þjáðst af kvillum eða sjúkdómum í hjarta- og æðakerfi, þrátt fyrir að hafa fengið kransæðastíflu nokkrum árum áður. Ef viðkomandi einstaklingur veikist eftir töku tryggingarinnar af völdum kransæðastíflu eða annarra hjartasjúkdóma myndi félaginu að öllum líkindum ekki vera skylt að greiða honum bætur úr tryggingunni. Þetta er vegna þess, að ef félagið hefði haft réttar upplýsingar undir höndum við töku tryggingarinnar hefði það að öllum líkindum undanþegið sig sérstaklega ábyrgð vegna hjartasjúkdóma viðkomandi einstaklings.
Hagsmunir vátryggingartaka og vátryggðs njóta á hinn bóginn ríkrar verndar ef vátryggingartaki hefur gefið upplýsingar sínar í góðri trú. Með góðri trú er átt við, að vátryggingartaki hafi gefið upplýsingar í samræmi við sína bestu vitund. Þessi regla kemur m.a. fram í 5. gr. laga um vátryggingarsamninga, þar sem segir efnislega að ef vátryggingartaki hvorki vissi né mátti vita, að upplýsingar hans voru rangar, þá ber félagið ábyrgð á sama hátt og ef engar rangar upplýsingar hefðu verið gefnar. Ekki þarf að fjölyrða um, að þessi regla veitir vátryggingartaka og vátryggðum ríka vernd, því með henni er áhættan af því, hvort upplýsingar vátryggingartaka eru réttar eða ekki, í rauninni flutt yfir á vátryggingafélagið.
V. HVAÐ Á ÉG AÐ GERA ÞEGAR TJÓN VERÐUR?
Mikilvægt er að viðkomandi vátryggingafélagi sé gert viðvart um vátryggingaratburð eins fljótt og unnt er. Í 21. gr. laga um vátryggingarsamninga er kveðið á um, að vátryggður skuli þegar í stað skýra félaginu frá því, ef hann hyggst hafa uppi kröfur á hendur félaginu. Vanræki vátryggður þessa skyldu sína ber félagið ekki meiri ábyrgð en það hefði gert, ef slík tilkynning hefði verið gefin. Þýðing þessarar reglu er m.ö.o. sú, að hafi félagið t.a.m. misst af tækifæri til að draga úr tjóninu vegna vanrækslu vátryggðs, getur það krafist þess að bótagreiðslan lækki sem því nemur. Það er hins vegar alltaf vátryggingafélagið sem ber sönnunarbyrðina fyrir því, að skilyrði fyrir lækkun eða brottfalli bóta séu uppfyllt.
Það er skilyrði fyrir því að ábyrgð félagsins falli brott eða minnki, að um vanrækslu vátryggðs hafi verið að ræða. Það kemur því vátryggðum ekki í koll ef ekki mátti ætlast til að honum væri kunnugt um að vátyggingaratburðurinn hafði orðið. Þá verður það tæplega metið vátryggðum til vanrækslu ef honum var ekki unnt að tilkynna vátryggingaratburðinn, svo sem vegna þess að hann slasaðist sjálfur við atburðinn.
Þá er rétt að benda á að ef vátryggingafélagið hefur frétt af vátryggingaratburðinum eftir öðrum leiðum, þá getur það ekki borið fyrir sig vanrækslu vátryggðs á tilkynningarskyldunni.
Ef ekki er kveðið á um annað í skilmálum getur tilkynning til vátryggingafélagsins að jafnaði farið fram hvort sem er símleiðis eða bréfleiðis. Sönnunaraðstaðan er hins vegar hagstæðari fyrir vátryggðan ef slík tilkynning er skrifleg.
VI. HVAÐ Á ÉG RÉTT Á MIKLUM BÓTUM?
Vátryggingar má flokka eftir ýmsum leiðum. Í tengslum við útreikning vátryggingarbóta skiptir einna mestu máli flokkun þeirra í skaðatryggingar annars vegar og summutryggingar hins vegar.
a) Skaðatryggingar.
Í skaðatryggingum felst í grófum dráttum að vátryggingafélagið skuldbindur sig til að bæta vátryggðum fjártjón hans eða einhvern hluta þess. Vátryggður á því ekki rétt á að fá hærri bætur en sem nemur tjóni hans. Regla þessi kemur fram í 39. gr. laga um vátryggingarsamninga. Hér er m.ö.o. átt við að vátryggður verður að bíða fjártjón svo hann eigi rétt til bóta frá vátryggingafélaginu. Sem dæmi um algengar skaðatryggingar má nefna alls kyns munatryggingar, svo sem brunatryggingar, þjófnaðartryggingar, húftryggingar bifreiða (kaskótryggingar), ábyrgðartryggingar, rekstrarstöðvunartryggingar, málskostnaðartryggingar o.fl.
Við ákvörðun vátryggingarbóta úr skaðatryggingu (svokallað vátryggingarverð) eru ákvæði 35. – 39. gr. laga um vátryggingarsamninga ráðandi. Meginreglan er sú, að vátryggður skal fá allt fjártjón sitt bætt, en ekki umfram það. Vátryggingarverðið skal m.ö.o. ákvarðast þannig að vátryggður verði eins settur fjárhagslega eftir tjónið og hann var fyrir það að svo miklu leyti sem unnt er m.t.t. aðstæðna, vátryggingarsamningsins og laga um vátryggingarsamninga. Vátryggingafélagið greiðir hins vegar aldrei hærri bætur en sem nemur svokallaðri vátryggingarfjárhæð viðkomandi tryggingar. Hafi vátryggingartaki t.d. tryggt innbú sitt fyrir kr. 1.000.000,- að hámarki, telst sú upphæð vátryggingarfjárhæð tryggingarinnar. Eyðileggist innbúið greiðir vátryggingafélagið aldrei hærri bætur en kr. 1.000.000,- þrátt fyrir að innbúið kunni að hafa verið mun meira virði.
Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laganna er meginreglan sú að greiða vátryggingarbætur sem svara til svokallaðs enduröflunarverðs hlutar, en með því er átt við þá fjárhæð, sem vátryggður hefði þurft til að kaupa samsvarandi hlut á þeim tíma er tjónið varð. Eins og fram kemur í 1. mgr. 37. gr. laganna verður við ákvörðun enduröflunarverðs hlutar að taka tillit til aldurs hans, notkunar, minnkaðs notagildis og fleiri þátta. Hér gilda hins vegar sérstakar reglur að því er varðar búsmuni og fasteignir. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laganna skal nefnilega ekki lækka bæturnar vegna aldurs og notkunar hlutarins þegar um er að ræða búsmuni, svo sem húsgögn og aðra “praktíska” muni, sem eru til persónulegra nota. Þá gildir sú sérregla um fasteignir samkvæmt 3. mgr. 37. gr. laganna, að þegar fasteign er endurbyggð eftir tjón, skal eingöngu draga frá bótunum þann verðmun, sem er á gömlu og nýju húsi.
Í 38. gr. laga um vátryggingarsamninga er að finna sérreglu um bætur fyrir hluti, sem vátryggður hefur framleitt sjálfur í söluskyni. Samkvæmt 38. gr. laganna skal reikna bætur fyrir slíka hluti út frá söluverði þeirra er tjónið varð, en þó að frádregnum venjulegum sölukostnaði, verslunaráhættu og því hagræði, sem felst í að vátryggður fær bæturnar greiddar út í hönd frá vátryggingafélaginu.
Rétt er að taka fram, að hér er einungis getið helstu reglna, sem varða útreikning vátryggingarverðs í skaðatryggingum. Reglurnar eru hins vegar fleiri og útreikningur vátryggingarbóta kann í sumum tilvikum að reynast flókinn. Þá kunna ýmis vafatilvik að koma upp, sem ekki er ástæða til að rekja nánar hér.
b) Summutryggingar.
Í summutryggingum varðar engu hvort vátryggður hefur beðið fjártjón eða ekki. Í summutryggingum eru vátryggingarbæturnar ákveðnar fyrirfram (yfirleitt við töku tryggingarinnar), með ákveðinni “summu”, og dregur þessi flokkur trygginga nafn sitt þaðan. Sem dæmi um algengar summutryggingar má nefna flestar slysatryggingar. Í flestum algengustu tegundum slysatrygginga eru bæði ákvæði um greiðslu dagpeninga á meðan viðkomandi er óvinnufær og ákvæði um greiðslu tiltekins höfuðstóls, sem reiknast út frá þeirri varanlegu, læknisfræðilegu örorku sem viðkomandi hlýtur af slysi sínu. Verði maður óvinnufær og hljóti varanlega örorku í kjölfar slyss, á hann að öðrum skilyrðum uppfylltum rétt til greiðslu dagpeninga og bóta vegna varanlegrar örorku án tillits til þess hvort hann hefur orðið fyrir fjártjóni, svo sem tekjutapi, vegna slyssins.
VII. HVAÐ SKIPTA VÁTRYGGINGASKILMÁLAR MIKLU MÁLI? - RÁÐA VÁTRYGGINGAFÉLÖGIN ALFARIÐ EFNI SKILMÁLA SINNA?
Svarið við þessari spurningu er flókið og verður henni ekki svarað til hlítar nema í löngu máli. Það er hins vegar ljóst að vátryggingafélög hafa frelsi upp að ákveðnu marki til að ákveða efni skilmála sinna og ráða með því hvaða atvik þurfi að liggja fyrir og hvaða skilyrði að vera uppfyllt svo að tiltekið tjón verði bætt. Það er hins vegar í raun eitt erfiðasta viðfangsefni vátryggingaréttar að skera úr um það hversu langt réttur vátryggingafélaga nær að þessu leyti.
Eins og áður segir ræðst réttarstaða vátryggingartaka, vátryggðs og vátryggingafélagsins að miklu leyti af viðkomandi vátryggingaskilmálum. Vátryggingaskilmálar algengustu vátrygginga hafa þróast hér á landi í marga áratugi. Við þróun þeirra hefur verið horft til þróunar skilmála sambærilegra vátrygginga í öðrum löndum, einkum á hinum Norðulöndunum, þar sem vátryggingastarfsemi og vátryggingalöggjöf er með svipuðum hætti og hér á landi. Þá hefur verið höfð hliðsjón af því hvaða breytingar er eðlilegt að gera á skilmálum vegna aðstæðna hér á landi. Vinnubrögð íslenskra vátryggingafélaga hafa jafnan verið vönduð að þessu leyti og má almennt telja vátryggingaskilmála þeirra skýra og greinargóða.
Hvort sem rekja má það til smæðar hins íslenska vátryggingamarkaðar eður ei, þá gætir nokkurrar einsleitni í skilmálum íslenskra vátryggingafélaga. Er það jafnvel svo, að heilu skilmálaákvæðin og jafnvel kaflarnir í skilmálum félaganna eru nánast orðrétt hinir sömu. Eins og áður segir hafa skilmálar vátryggingafélaganna þróast í mörg ár og áratugi og gefist vel. Má því telja eðlilegt að íslensk vátryggingafélög horfi hvert til annars þegar tekin er ákvörðun um efni skilmála. Það er á hinn bóginn ekki útilokað að fjölbreytni skilmála kunni að aukast með aukinni starfsemi erlendra vátryggingafélaga hér á landi og harðnandi samkeppni.
Svo reynt verði að svara spurningunum í fyrirsögn þessa kafla má byrja á því að umorða þær, og spyrja þess í stað: Ræður orðalag vátryggingaskilmála öllu um réttindi vátryggingartaka og vátryggðs? Svarið við þeirri spurningu veltur einkum á tveimur atriðum, þ.e. í fysta lagi á skýringu eða túlkun á ákvæðum viðkomandi vátryggingaskilmála, og í öðru lagi á því hvort telja megi að viðkomandi skilmálaákvæði gangi á einhvern hátt gegn svokölluðum ófrávíkjanlegum reglum í lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Atriði þessi eru í raun nátengd, en hér verður fjallað um hvort þeirra sjálfstætt.
a) Skýring (túlkun) vátryggingaskilmála.
Við skýringu og túlkun vátryggingaskilmála er alla jafna lögð til grundvallar venjuleg orðskýring, þ.e.a.s. að skilmálarnir eru skýrðir eftir orðanna hljóðan. Ýmis ákvæði vátryggingaskilmála kunna hins vegar að vera vandskýrð og jafnvel óljós. Vaknar þá sú spurning hvernig skýra bera slík skilmálaákvæði.
Við skýringu vátryggingaskilmála verður að hafa í huga að þeir eru almennt samdir einhliða af vátryggingafélögunum án þess að vátryggingartaki komi þar nálægt. Alla jafna á vátryggingartakinn einungis kost á því annað hvort að taka viðkomandi vátryggingu á grundvelli fyrirliggjandi skilmála eða taka vátrygginguna alls ekki. Skilmálar sem þessir eru gjarnan nefndir staðlaðir skilmálar eða staðlaðir samningar, en í þeim hugtökum felst að sömu samningsskilmálarnir eru notaðir í miklum fjölda sams konar samninga. Vátryggingafélög eru almennt talin njóta betri aðstöðu en vátryggingartakinn í þessum tilvikum, enda starfa þau á sviði vátrygginga í hagnaðarskyni, byggja á mikilli reynslu og hafa jafnan í sinni þjónustu lögfræðinga og aðra sérfræðinga á sviði vátrygginga. Aðstaðan er því að þessu leyti ólík því sem gildir um “venjulega” samninga, þar sem samningsaðilar hafa svipaða stöðu og þekkingu á efni samningsins, og ákvæði samningsins taka að einhverju leyti mið af óskum þeirra beggja eða allra.
Sökum þessa er ekki beitt sömu reglum við skýringu staðlaðra skilmála og við skýringu annarra “venjulegra” samninga. Við skýringu á stöðluðum skilmálum, svo sem vátryggingaskilmálum, eru óskýr ákvæði jafnan skýrð þeim í óhag, sem samdi viðkomandi skilmálaákvæði. Sjónarmiðin á bak við reglu þessa eru einkum þau, að vátryggingafélaginu sé í lófa lagið að orða skilmála sína á skýran og greinargóðan hátt, enda er félagið sérfróður aðili á sviði trygginga eins og áður segir. Þar sem vátryggingartakinn á þess ekki kost að hafa áhrif á efni skilmálanna, og hefur sjaldnast yfir að ráða nægri sérþekkingu til þess, er ekki talið sanngjarnt að hann beri hallann af óvissu um skýringu óljósra skilmálaákvæða. Er því talið eðlilegt, að óskýr ákvæði skilmálanna verði skýrð félaginu í óhag.
Nátengd því, sem að framan er rakið, eru þau tilvik þegar ákvæði vátryggingaskilmála eru vátryggingartaka og vátryggðum afar ósanngjörn. Hér er ekki ástæða til að fjalla ítarlega um slík tilvik, en rétt er að geta þess að þegar skilmálaákvæði eru síðastnefndum aðilum sérlega íþyngjandi og ósanngjörn, og eftir atvikum óskýr og óaðgengileg, kann að vera ástæða til að víkja þeim ákvæðum hreinlega til hliðar. Áhrif þess eru þau að viðkomandi skilmálaákvæði hefur ekkert gildi milli samningsaðila. Í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er að finna heimild til að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, “…ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig” eins og segir í þeirri grein. Áréttað skal að mikið þarf til að koma áður en vátryggingartaki eða vátryggður geta borið umrætt ákvæði fyrir sig og krafist þess að tilteknu ákvæði vátryggingaskilmála verði vikið til hliðar, enda sýnir dómaframkvæmd hérlendis að dómstólar hafa jafnan beitt þessari heimild af varfærni og einungis í undantekningartilvikum.
b) Ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga.
Hér að framan var rætt stuttlega um skýringu vátryggingaskilmála, og m.a. tæpt á þeirri viðteknu skýringarreglu, að óskýr skilmálaákvæði í stöðluðum vátryggingaskilmálum verða jafnan skýrð vátryggingafélaginu í óhag.
Það er hins vegar ekki nægilegt að skilmálaákvæði sé skýrt orðað svo að það hafi gildi. Það er vegna þess, að í lögum um vátryggingarsamninga er að finna lagaákvæði, sem eru ófrávíkjanleg. Ef skilmálaákvæði brýtur gegn þessum ófrávíkjanlegu reglum laganna, þannig að réttur vátryggingartaka og vátryggðs verður lakari en hann væri samkvæmt lögunum, þá verður skilmálaákvæðið metið ógilt. Vátryggingafélaginu er á hinn bóginn jafnan frjálst að veita vátryggingartaka og vátryggðum betri rétt en þeir ættu ella samkvæmt lögunum.
Frelsi vátryggingafélaga til að ákveða efni skilmála sinna sætir óneitanlega nokkrum takmörkunum vegna þessara ófrávíkjanlegu reglna í lögum um vátryggingarsamninga. Það er hins vegar talið að vátryggingafélögum sé almennt heimilt að takmarka ábyrgð sína með skilmálaákvæðum að því er varðar eftirtalin atriði:
Það er rétt að geta þess hér að vinnubrögð íslenskra vátryggingafélaga við gerð skilmála sinna hafa jafnan verið vönduð, þar sem mið hefur verið tekið af reynslu annarra vátryggingafélaga hér á landi og erlendis. Það er því ekki algengt að spurningar vakni um hvort skilmálaákvæði þeirra gangi gegn ófrávíkjanlegum reglum laga um vátryggingarsamninga, og enn fátíðara að á það reyni fyrir dómstólum.
b) 1. Rangar upplýsingar gefnar við samningsgerð (við töku tryggingar).
Eins og fjallað er um í kafla IV hér að framan er vátryggingafélögum þörf á réttum upplýsingum um þá áhættu, sem þau hyggjast yfirtaka, áður en vátryggingarsamningur er gerður. Skylda vátryggingartaka til að gefa réttar upplýsingar er af þeim sökum rík. Þrátt fyrir það eru reglur laga um vátryggingarsamninga fremur mildar í hans garð, því hafi hann gefið upplýsingar sínar í góðri trú er það í raun vátryggingafélagið sem ber áhættuna af þeim upplýsingum. Hér gildir m.ö.o. sú regla, að vátryggingafélagið getur ekki neitað greiðslu bóta með vísan til þess að vátryggingartaki hafi gefið rangar upplýsingar, ef þær upplýsingar voru gefnar í góðri trú hans um að upplýsingarnar væru réttar.
Ef vátryggingartaki hefði hins vegar mátt vita, að þær upplýsingar sem hann gaf voru rangar, þá ber félagið ábyrgð að því marki, sem það hefði gert ef það hefði haft réttar upplýsingar undir höndum í upphafi. Hér er m.ö.o. átt við, að ef fyrir liggur að félagið hefði t.a.m. hafnað því að taka trygginguna að sér ef það hefði haft réttar upplýsingar undir höndum, þá ber félagið enga ábyrgð.
Hafi vátryggingartaki hins vegar gengið svo langt að gefa rangar upplýsingar sviksamlega, þ.e. gefið rangar upplýsingar vísvitandi í þeim tilgangi að koma á vátryggingarsamningnum og öðlast þannig betri rétt en hann hefði átt, þá er vátryggingarsamningurinn ekki skuldbindandi fyrir félagið. Félagið þyrfti alla jafna ekki að greiða bætur úr tryggingunni í því tilviki.
Reglur þessar eru eins og áður segir ófrávíkjanlegar. Vátryggingafélagið gæti þ.a.l. ekki borið fyrir sig skilmálaákvæði sem hljóðaði þannig: “Allar rangar upplýsingar, sem gefnar eru við töku tryggingar, valda því að félagið ber enga ábyrgð”. Slíkt skilmálaákvæði gengi enda þvert gegn reglum laganna, sem veita vátryggingartaka og vátryggðum vernd ef rangar upplýsingar voru gefnar í góðri trú.
b) 2. Vátryggingaratburðinum valdið af ásetningi eða gáleysi.
Í 18. – 20. gr. laga um vátryggingarsamninga er fjallað um réttarstöðu vátryggðs þegar vátryggingaratburðinum er valdið af ásetningi eða gáleysi. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna gildir sú eðlilega regla, að ef vátryggður hefur sjálfur valdið vátryggingaratburðinum af ásetningi, þá á hann enga kröfu á hendur vátryggingafélaginu um að félagið greiði vátryggingarbætur. Hafi vátryggður t.d. með ásetningi eyðilagt bifreið sína á hann enga kröfu um greiðslu bóta vegna tjónsins úr húftryggingu (kaskótryggingu) bifreiðarinnar.
Þegar vátryggður hefur valdið vátryggingaratburðinum af gáleysi gilda mismunandi reglur eftir því hvort hann hefur sýnt af sér svokallað einfalt gáleysi eða stórkostlegt gáleysi.
Einfalt gáleysi er lægra stig gáleysis en stórkostlegt gáleysi, eins og nafnið bendir til. Í einföldu gáleysi vátryggðs felst í grófum dráttum, að vátryggður hefur ekki hegðað sér eins, og ekki gætt þeirrar eðlilegu varkárni, sem eðlilegt má telja að gegn og skynsamur maður hefði talið sér skylt að gera, með hliðsjón af þeim lögum, reglum og venjum sem gilda á viðkomandi sviði.
Með hugtakinu stórkostlegt gáleysi í vátryggingarétti er átt við þau tilvik þegar vátryggður hefur sýnt af sér svo mikið gáleysi, að hann mátti í raun reikna með þeim möguleika að vátryggingaratburðurinn gerðist í framhaldinu. Rétt er að benda á, að hugtökin einfalt og stórkostlegt gáleysi hafa ekki verið skýrð með sama hætti í vátryggingarétti og í skaðabótarétti. Er almennt talið að nokkru meira gáleysi þurfi til að koma í vátryggingarétti en í skaðabótarétti áður en það verður álitið stórkostlegt.
Sem dæmi um muninn á milli einfalds og stórkostlegs gáleysis í vátryggingarétti má nefna slys, sem varð í Danmörku fyrir nokkrum árum. Slysatryggður maður hafði stytt hlaup á veiðibyssu sem hann átti og auk þess breytt gikkbúnaðinum þannig að minna átak þurfti en áður til að hleypa af byssunni. Hann hafði hins vegar ekki sagt sambýliskonu sinni frá byssunni. Kvöld eitt, þegar gestir voru hjá þeim skötuhjúum, ákvað maðurinn að sýna gestunum byssuna á meðan konan brá sér frá. Maðurinn hafði þá drukkið 6-8 bjóra. Maðurinn hlóð byssuna en gætti þess þá að loka henni ekki, og spennti ekki gikkinn. Á meðan á þessu stóð kom sambýliskonan að, en manninum tókst í skyndi að fela byssuna undir rúminu sínu. Þegar gestirnir voru farnir heim, og konan gekk frá í eldhúsinu, lagðist maðurinn inn í rúm, en mundi þá eftir byssunni undir rúminu. Hann kvaðst hins vegar hafa gleymt því að hann hafði hlaðið byssuna fyrr um kvöldið. Maðurinn tók að fikta við byssuna og gikkinn, sem endaði með því að hann skaut sig í vinstri fótinn. Varð að taka af honum fótinn í kjölfarið. Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum í Danmörku tók undir það með vátryggingafélaginu, að því væri heimilt að neita að greiða manninum slysatryggingarbætur, þar sem hann hefði valdið slysinu með stórkostlegu gáleysi sínu.
Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga um vátryggingarsamninga geta bætur til vátryggðs lækkað eða fallið niður ef hann hefur valdið vátryggingaratburðinum með stórkostlegu gáleysi. Þessi regla gildir hins vegar almennt ekki um líftryggingar og ábyrgðartryggingar, heldur ber félagið fulla ábyrgð í þeim tilvikum. Þrátt fyrir þessa lækkunarreglu í 2. mgr. 18. gr. þá er félaginu heimilt að kveða svo á um í skilmálum allra vátrygginga, að bætur vátryggðs falli alveg niður þegar hann hefur valdið vátryggingaratburðinum af stórkostlegu gáleysi. Vátryggingafélög á Íslandi nýta sér þessa heimild nánast undantekningarlaust, nema í líftryggingum. Má því í raun segja, að meginreglan sé sú hér á landi, að engar bætur greiðist þegar vátryggður hefur valdið vátryggingaratburðinum af stórkostlegu gáleysi.
Þegar um einfalt gáleysi er að ræða ber vátryggingafélagið hins vegar fulla ábyrgð. Regla þessi er ófrávíkjanleg, þannig að skilmálaákvæði sem kvæði á um að bætur til vátryggðs falli niður ef hann veldur vátryggingaratburðinum af einföldu gáleysi, hefði ekkert gildi.
Þó skal tekið fram, að samkvæmt 20. gr. laga um vátryggingarsamninga er vátryggingafélaginu heimilt að kveða svo á um í skilmálum, að bætur lækki um allt að 5% í þeim tilvikum þegar um einfalt gáleysi er að ræða. Vátryggingafélög hér á landi hafa ekki nýtt sér þá lækkunarheimild í skilmálum sínum.
Þá er einnig rétt að nefna, að samkvæmt 20. gr. laganna er vátryggingafélögum heimilt að setja ákvæði í skilmála sína þess efnis að bætur falli alveg niður þegar vátryggingaratburðinum er valdið í ölæði (ölvun) vátryggðs. Vátryggingafélög hér á landi hafa nánast án undantekninga nýtt sér þessa lækkunarheimild,og má því segja að sú meginregla gildi, að vátryggður á ekki rétt á bótum úr vátryggingu þegar hann hefur valdið vátryggingaratburðinum ölvaður. Á hinn bóginn þarf yfirleitt að vera um nokkuð mikla ölvun að ræða, áður en bætur falla niður í þeim tilvikum.
b) 3. Aukin áhætta.
Með aukinni áhættu í vátryggingarétti er átt við að áhættan, sem vátryggingafélagið hefur tekið að sér að tryggja gegn, eykst á þann hátt, eða í þeim mæli, sem félagið reiknaði ekki með við gerð vátryggingarsamningsins. Sem dæmi um aukna áhættu við slysatryggingu í starfi má nefna það tilvik þegar sá, sem tryggður er, skiptir um starf og fer t.d. úr hættulitlu skrifstofustarfi yfir í sjómennsku, þar sem slysatíðni er há.
Hér er ekki rúm til að fjalla nákvæmlega um reglur laga um vátryggingarsamninga um aukna áhættu, og verður hér einungis getið þeirra helstu.
Um aukna áhættu í skaðatryggingum (sjá skilgreiningu á hugtakinu skaðatryggingar í kafla VI hér að framan) er fjallað í 45. – 50. gr. laga um vátryggingarsamninga. Þegar um skaðatryggingar er að ræða, verður að koma fram í skilmálum tryggingarinnar hvers konar aukin áhætta getur haft í för með sér bótamissi fyrir vátryggðan. Ef það er ekki tekið fram í skilmálunum, þá getur vátryggingafélagið ekki borið það fyrir sig, að áhættan hafi aukist. Ef á hinn bóginn er tekið fram í skilmálunum hvers konar áhættuaukning hefur áhrif að þessu leyti, þá geta bætur vátryggðs lækkað eða fallið niður við þá áhættuaukningu.
Svipaðar reglur gilda um summutryggingar (sjá skilgreiningu hugtaksins summutryggingar í kafla VI hér að framan), svo sem um líftryggingar, sbr. 99. gr. laga um vátryggingarsamninga, og slysa- og sjúkratryggingar, sbr. 121. gr. laganna, nema að þá varðar hin aukna áhætta þann sem tryggður er, en ekki vátryggðan. Vátryggingafélög hér á landi hafa hins vegar ekki notað þann rétt sinn mikið, að kveða á um áhrif tiltekinnar aukinnar áhættu í líftryggingum, og má því segja að meginreglan sé sú, að aukin áhætta hafi engin áhrif í þeim tryggingum.
Eins og áður segir eru þessar reglur laga um vátryggingarsamninga ófrávíkjanlegar, og er vátryggingafélögum því óheimilt að setja ákvæði í skilmála sína, sem veita vátryggðum lakari rétt en honum er veittur í lögunum. Þá verða skilmálaákvæði um aukna áhættu alla jafna að fela í sér tilgreiningu á tiltekinni áhættu svo vátryggingafélagið geti borið þau fyrir sig. Þannig er t.d. ekki nóg að skilmálaákvæði kveði á um að “öll aukin áhætta valdi bótamissi” og slíkt ákvæði hefði ekkert gildi.
b) 4. Varúðarreglur.
Í flestum vátryggingaskilmálum er að finna reglur eða fyrirmæli, sem vátryggðum og öðrum ber að fara eftir til að komast hjá tjóni. Slíkar reglur geta bæði kveðið á um tiltekna athafnaskyldu, t.d. að loka skuli fyrir vatnsaðstreymi til vátryggðs sumarhúss þegar hætta er á frosti, og einnig athafnaleysi, t.d. að ekki megi reykja á vátryggðu verkstæði. Í vátryggingarétti kallast slíkar reglur einu nafni varúðarreglur.
Ef vátryggður vanrækir varúðarreglur í skaðatryggingum þá ber félagið einungis ábyrgð að svo miklu leyti, sem það var ekki þeirri vanrækslu að kenna að vátryggingaratburðurinn gerðist, eða hversu víðtækar afleiðingar hans urðu, eins og fram kemur í 51. gr. laga um vátryggingarsamninga. Til skýringar á þessu má nota dæmið hér að framan, um varúðarreglu þess efnis, að vátryggður skuli loka fyrir vatnsaðstreymi til sumarhúss síns, þegar hætta er á frosti. Gefum okkur að vátryggður gleymi að loka fyrir vatnið, og sumarbústaðurinn verði fyrir vatnstjóni. Ef tjónið er af völdum frosts, og það hefði ekki orðið ef lokað hefði verið fyrir vatnið, á vátryggður ekki rétt á bótum úr vátryggingu sinni. Ef tjónið er hins vegar af völdum annarrar áhættu, svo sem vegna eldingar, skiptir engu máli þó vátryggður hafi vanrækt varúðarregluna.
Svipaðar reglur gilda um sjúkra- og slysatryggingar, nema að þar hvílir skyldan til að virða varúðarreglur á þeim sem tryggður er, en ekki vátryggðum, sbr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga. Í lögum um vátryggingarsamninga er ekki sérstaklega gert ráð fyrir varúðarreglum í líftryggingum, en þar er þó ekkert sem bannar þær.
Eins og áður segir eru þessar reglur laga um vátryggingarsamninga ófrávíkjanlegar. Ákvæði í skilmálum, sem veita vátryggðum lakari rétt en honum er veittur í lögunum hafa því ekkert gildi. Þá verða varúðarreglur í skilmálum alla jafna að vera skýrt orðaðar og fela í sér nokkuð afmörkuð fyrirmæli um hegðun ef vátryggingafélagið á að geta borið þær fyrir sig. Þannig hefði skilmálaákvæði þess efnis, að “vátryggður skuli fara varlega og gæta þess að valda ekki vátryggingaratburðinum” ekkert gildi.
VIII. HVAÐA ÚRRÆÐI Á ÉG EF VÁTRYGGINGAFÉLAGIÐ NEITAR AÐ GREIÐA MÉR BÆTUR, EÐA GREIÐIR LÆGRI BÆTUR EN ÉG TEL MIG EIGA RÉTT Á?
Vátryggingaréttur er flókið réttarsvið að mörgu leyti og því ekki óeðlilegt að ýmis ágreiningsefni komi upp milli vátryggingafélags og vátryggðs við bótauppgjör. Telji vátryggður á sig hallað á hann um nokkra kosti að velja.
Á vegum vátryggingafélaganna starfar sérstök nefnd, Tjónanefnd vátryggingafélaganna, sem hefur með höndum að úrskurða í ágreiningi um vátryggingaréttarleg álitaefni, en einnig um skaðabótaskyldu o.fl. Í nefndinni situr einn fulltrúi frá hverju hinna stærstu vátryggingafélaga. Málskot til Tjónanefndar vátryggingafélaganna er vátryggðum að kostnaðarlausu.
Sætti vátryggður sig ekki við álit nefndarinnar getur hann skotið niðurstöðu hennar til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Nefnd þessi starfar á vegum Fjármálaeftirlitsins, en í henni sitja þrír lögfræðingar. Málskot til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum kostar nú kr. 3.700,-.
Úrskurðir þessara nefnda eru ekki bindandi fyrir vátryggingafélagið, og takmarka heldur ekki á nokkurn hátt rétt vátryggðs og vátryggingartaka til að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla eftir hefðbundnum leiðum.
IX. HVERJAR ERU HELSTU GERÐIR VÁTRYGGINGA?
Það eru nánast engin takmörk á því hvers konar hagsmuni eða verðmæti er unnt að tryggja. Flestir þekkja dæmi úr fjölmiðlum um að þekktar fyrirsætur og leikarar hafi tryggt líkama sinn eða einstaka líkamshluta fyrir “skemmdum”. Slíkar tryggingar eru hins vegar sjaldgæfar og væntanlega lítt þekktar hér á landi.
Meðal algengustu vátrygginga almennings á Íslandi eru ábyrgðartryggingar vegna bifreiða og annarra vélknúinna ökutækja, slysatryggingar ökumanna, fasteigna- og brunatryggingar ýmiss konar, innbústryggingar, líftryggingar, lífeyristryggingar, slysatryggingar og sjúkratryggingar. Þá bjóða flest íslensk vátryggingafélög fjölskyldum og einstaklingum upp á svokallaðar “heimilistryggingar” eða “fjölskyldutryggingar”. Hér er um að ræða nokkurs konar “vátryggingapakka”, sem innihalda nokkrar gerðir vátrygginga, svo sem slysatryggingu og ábyrgðartryggingu heimilisfólks, auk innbústryggingar og eftir atvikum aðrar gerðir vátrygginga, svo sem málskostnaðartryggingu o.fl.
Hér á eftir verður fjallað í stuttu máli um hverja tegund ofannefndra vátrygginga fyrir sig:
a) Ábyrgðartrygging vegna bifreiða og annarra vélknúinna ökutækja. Vátrygging þessi er meðal þeirra algengustu á Íslandi, enda er skylt að kaupa hana vegna allra skráningarskyldra vélknúinna ökutækja samkvæmt 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.
Samkvæmt umferðarlögum ber eigandi eða umráðamaður bifreiðar eða annars vélknúins ökutækis að meginstefnu til skaðabótaábyrgð á öllu því tjóni, sem bifreiðin veldur. Þá skiptir engu máli hvort honum verður “kennt um” tjónið, þ.e. hvort hann eða ökumaður þess ber sök á tjóninu. Helsta undantekningin frá þeirri reglu er þegar um árekstur tveggja eða fleiri vélknúinna ökutækja er að ræða, en þá bera eigendur þeirra skaðabótaábyrgð eftir því hvor eða hvaða ökumaður ber sök á árekstrinum. Þetta eru hins vegar atriði sem ekki skipta meginmáli í þessari umfjöllun.
Meginatriðið er, að eigendur og umráðamenn bifreiða og annarra vélknúinna ökutækja geta borið skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem bifreiðin veldur. Upphæð tjóns vegna einstaks óhapps getur í sumum tilvikum numið milljónum króna, eða jafnvel milljónatugum, svo sem þegar fólk slasast í umferðaróhappi og hlýtur varanlega örorku af, og þegar bifreiðin veldur miklu eignatjóni.
Það yrði flestum venjulegum einstaklingum fjárhagslega ofviða að þurfa að bera skaðabótaábyrgð á slíku tjóni. Á sama hátt gæti það bitnað harkalega á þeim, sem slasast eða verður fyrir eignatjóni í umferðarslysi, ef sá sem olli tjóninu eða ber skaðabótaábyrgð á því hefur ekki fjárhagslegt bolmagn til að bæta það.
Það er einkum af þessum ástæðum, og vegna þess hve bifreiðanotkun er algeng og umferðarslys tíð, að löggjafinn hefur ákveðið að ábyrgðartrygging skuli tekin vegna allra vélknúinna ökutækja. Í þeirri vátryggingu felst að ábyrgðartryggjandinn (vátryggingafélagið) greiðir skaðabótakröfuna, í stað þess að það komi í hlut eiganda eða umráðamanns ökutækisins. Með því er einnig tryggt, að þeir sem bíða tjón í umferðarslysum, og eiga skaðabótakröfu vegna þess, fá tjón sitt bætt.
b) Húftrygging (kaskótrygging) bifreiða. Húftryggingar bifreiða eru algengar hér á landi. Húftrygging bifreiða bætir jafnan tjón sem verður á viðkomandi bifreið vegna áreksturs, áaksturs, eldsvoða, sprengingar, eldingar, hraps, veltu, grjóthruns, snjóflóðs, þjófnaðar o.fl. Yfirleitt nemur sjálfsáhætta (sjálfsábyrgð) vátryggðs nokkrum tugum þúsunda króna, svo að vátryggður fær ekki greiddar bætur úr tryggingunni vegna tjóna, sem eru innan þeirrar fjárhæðar.
Algengustu tilvikin þar sem kemur til greiðslu úr húftryggingum eru þegar húftryggð bifreið hefur skemmst í árekstri. Svo dæmi sé tekið af árekstri tveggja bifreiða er það oft svo, að annar ökumaðurinn ber alla sök á árekstrinum. Er þá í daglegu tali sagt að hann hafi verið “í órétti”, en að hinn ökumaðurinn hafi verið “í rétti”. Sá sem var “í rétti” fær tjónið á bifreið sinni ætíð greitt úr ábyrgðartryggingu hinnar bifreiðarinnar. Sá sem var “í órétti” fær hins vegar einungis greiddar bætur vegna tjóns á eigin bifreið hafi hann tekið húftryggingu vegna bifreiðarinnar.
Stundum er það hins vegar svo, að sök er skipt á milli ökumanna sem lent hafa í árekstri. Er þá talið að þeir hafi báðir borið einhverja sök á því að áreksturinn varð. Ef báðir teljast bera jafna sök er sök skipt til helminga. Teljist annar bera meiri sök en hinn kann sök að vera skipt þannig að annar ökumaðurinn beri 1/3 sakar en hinn 2/3, eða ¼ á móti ¾ svo dæmi séu tekin. Í slíkum tilvikum ætti eigandi bifreiðar, sem hefur skemmst í árekstri, einungis rétt á að fá greiddan svo stóran hluta af tjóni sínu úr hendi hins eigandans, sem svarar til sakarhlutfalls ökumanns hinnar bifreiðarinnar. Afgang tjónsins gæti hann síðan fengið greiddan úr húftryggingu sinni, sé hún fyrir hendi.
c) Almennar slysatrygginar. Slysatrygging er vátrygging, þar sem vátryggingafélagið ábyrgist að greiða tiltekna fjárhæð í einu lagi eða yfir tiltekið tímabil, ef tiltekinn einstaklingur deyr (dánarbætur), verður óvinnufær (dagpeningar), hlýtur varanlega, læknisfræðilega örorku (bætur vegna varanlegrar örorku) eða verður að öðru leyti fyrir líkamstjóni (ýmiss útlagður kostnaður) af völdum slyss.
Með tímanum hefur skilgreining hugtaksins “slys” öðlast mikla festu í íslenskum vátryggingarétti, sem og á hinum Norðurlöndunum. Til að taka af vafa er skilgreining hugtaksins jafnan tekin upp í skilmála slysatrygginga íslenskra vátryggingafélaga. Skilgreiningin er yfirleitt eitthvað á þessa leið: “Með slysi er átt við skyndilegan, utanaðkomandi atburð, sem veldur meiðslum á líkama þess, sem tryggður er, og gerist án vilja hans”. Í skilgreiningunni eru nokkur atriði, sem vert er að skýra nánar.
Með orðinu “skyndilegur” er átt við atburð, sem gerist á mjög skömmum tíma, svo sem þegar menn detta, verða fyrir höggi o.þ.h. Utan skilgreiningarinnar falla því atburðir, sem gerast á löngum tíma, s.s. þegar menn sólbrenna, hljóta kalsár eða sýna ofnæmisviðbrögð.
Með orðinu “utanaðkomandi” er í grófum dráttum átt við, að orsök atburðarins liggi utan mannslíkamans. Dauðsföll og örorka af völdum sjúkdóma teljast t.a.m. ekki utanaðkomandi orsakir.
Orðið “atburður” hefur takmarkaða sjálfstæða þýðingu, en gerir þó að öllum líkindum að skilyrði, að um sé að ræða afmarkaðan viðburð, sem ákvarða má upphaf og endi á. Segja má að þetta skilyrði sé nátengt skilyrðinu um að atburðurinn sé “skyndilegur”.
Það er skilyrði að viðkomandi verði fyrir “meiðslum á líkama sínum” samkvæmt skilgreiningunni. Ekki ber hins vegar að skýra þau orð bókstaflega, því að öllum líkindum má telja að andlegt áfall nægi til þess að um slys teljist vera að ræða, hafi viðkomandi á annað borð orðið fyrir óhappi og séu önnur skilyrði uppfyllt. Það verður m.ö.o. tæplega gert að skilyrði, að viðkomandi hafi hlotið líkamlega áverka, svo að um slys teljist hafa verið að ræða. Þá hafa gervitennur og –gómar verið talin hluti af líkamanum í þessu tilliti, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Gleraugu og snertilinsur eru hins vegar venjulega ekki talin hluti af líkamanum, og falla því utan slysahugtaksins.
Með orðunum “verður án vilja hans” er undirstrikað, að það fellur utan slysahugtaksins þegar viðkomandi einstaklingur veldur sér sjálfur tjóni. Skýrasta dæmið um þetta er þegar viðkomandi einstaklingur fremur sjálfsmorð.
Rétt er að fjalla stuttlega um þau hugtök, sem notuð eru í slysatryggingum. Eins og að framan greinir er vátryggingartaki ekki endilega sá sem er vátryggður í merkingu vátryggingaréttar, því vátryggingartaki er sá sem tekur viðkomandi tryggingu og semur við vátryggingafélagið, en vátryggður er sá, sem á rétt á bótagreiðslum úr tryggingunni. Í slysatryggingum bætist enn eitt hugtak við flóruna, þ.e. hugtakið sá sem tryggður er, en með því er átt við þann, sem tryggingin varðar, ef svo má segja. Ef einstaklingurinn N.N. er sá, sem tryggður er, þá greiðast slysatryggingarbæturnar ef hann lendir í slysi. Í 124. gr. laga um vátryggingarsamninga er aðili þessi reyndar nefndur “sá maður, er líf hans eða heilbrigði hefur verið tryggt”, en það hugtak er fremur óþjált. Verður því hugtakið sá sem tryggður er notað hér.
Skipta má slysatryggingum í tvo meginflokka. Annars vegar er um að ræða frítímaslysatryggingar, sem greiða bætur vegna slysa, sem verða í frítíma viðkomandi einstaklings. Hins vegar er um að ræða slysatryggingu vegna slysa sem verða í vinnutíma eða á leið til eða frá vinnu.
d) Slysatrygging ökumanns. Slysatrygging ökumanns er skyldutrygging á sama hátt og ábyrgðartrygging vegna vélknúinna ökutækja. Þannig er öllum eigendum eða umráðamönnum vélknúinna ökutækja skylt að kaupa þessa vátryggingu fyrir ökutækin, eins og fram kemur í 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Eins og nafnið bendir til er slysatrygging ökumanns sérstök slysatrygging fyrir ökumenn vélknúinna ökutækja, svo sem bifreiða, bifhjóla o.fl. Vátryggingin greiðir ökumönnum vélknúinna ökutækja bætur vegna þess líkamstjóns, sem þeir verða fyrir á meðan á notkun ökutækisins stendur. Ökumaður sem slasast við árekstur eða útafakstur ætti að öllu jöfnu rétt á greiðslu úr tryggingu þessari vegna líkamstjóns síns. Það getur hins vegar varðað bótalækkun eða bótamissi úr tryggingu þessari, líkt og í flestum öðrum gerðum trygginga, ef ökumaður veldur slysinu með stórkostlegu gáleysi eða ásetningi, eða ef slysið verður rakið til ölvunar hans.
Slysatrygging ökumanns nær ekki til þess líkamstjóns, sem ökumenn verða fyrir þegar bifreiðin er ekki í notkun. Sem dæmi má nefna, að ökumaður sem er nýstiginn út úr bifreið sinni og rekur höndina harkalega í hliðarspegil hennar eða rennur á svelli, á að öllum líkindum ekki rétt á bótum úr slysatryggingu ökumanns.
Eins og áður er nefnt eru flestar slysatryggingar svokallaðar summutryggingar, en vátryggingarbætur greiðast úr slíkum tryggingum án tillits til þess hvort vátryggður hefur orðið fyrir fjártjóni. Þessu er hins vegar öfugt farið við slysatryggingu ökumanns, þannig að vátryggingarbætur úr tryggingunni eru reiknaðar út frá reglum skaðabótaréttar. Þetta þýðir m.ö.o., að ökumaður bifreiðar sem lendir í umferðarslysi á einungis rétt til greiðslu vátryggingarbóta úr slysatryggingu ökumanns að því marki, sem hann hefur orðið fyrir fjártjóni. Er ökumaðurinn að þessu leyti eins settur og aðrir farþegar í bifreiðinni og vegfarendur utan bifreiðarinnar, sem verða fyrir tjóni vegna notkunar hennar.
Samkvæmt 3. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal slysatrygging þessi einnig ná til eiganda ökutækis. Á hann því rétt til bóta úr tryggingunni vegna þess tjóns, sem hann hlýtur sem ökumaður eða farþegi í eigin bifreið, eða hlýtur af völdum þeirrar bifreiðar.
e) Sjúkratryggingar. Sjúkratryggingar eru vátryggingar, sem ætlað er að greiða bætur ef sá, sem tryggður er, verður óvinnufær tímabundið eða hlýtur varanlega örorku af völdum sjúkdóms.
Líkt og í slysatryggingun er vátryggður í sjúkratryggingum ekki endilega sá sami og sá, sem tryggður er. Þannig getur vátryggingarsamningur verið þess efnis að karlmanni verði greiddar tilteknar bætur ef eiginkona hans hlýtur varanlega örorku af völdum sjúkdóms.
Í sjúkratryggingum eru yfirleitt undanþegnir sjúkdómar, sem eru afleiðing slysa, eða notkunar áfengis, deyfi- eða eiturlyfja.
f) Brunatryggingar fasteigna. Húseigendum á Íslandi er skylt að brunatryggja allar húseignir samkvæmt lögum nr. 48/1994 um brunatryggingar. Vátrygging þessi greiðir eiganda fasteignar bætur vegna tjóns, sem verður á fasteign hans við eldsvoða. Þá taka tryggingar þessar jafnan líka til tjóns af völdum eldingar, sótfalls, loftfara og fallandi hluta úr þeim og slökkvi- og björgunaraðgerða.
g) Fjölskyldutryggingar / heimilistryggingar. Mjög algengt er að fjölskyldur og einstaklingar kaupi svokallaðar fjölskyldutryggingar eða heimilistryggingar. Hér er í raun um að ræða tvö nöfn á sömu vátryggingunni. Tryggingar þessar eru í raun hópur ýmissa vátrygginga, sem henta vel fjölskyldum og einstaklingum. Meðal þeirra trygginga, sem jafnan felast í fjölskyldutryggingu, eru innbústrygging, ábyrgðartrygging, frítímaslysatrygging, greiðslukortatrygging, farangurstrygging og málskostnaðartrygging.
Innbústrygging bætir tjón, sem verður á innbúi vátryggðs, þ.e. húsgögnum, málverkum, heimilistækjum og öðru hefðbundnu lausafé auk peninga, verðbréfa, frímerkjasafna o.fl., við bruna, umferðaróhapp, þjófnað, rán, skemmdarverk, útstreymi vatns og annarra vökva, óveðurs o.fl.
Ábyrgðartrygging greiðir bætur vegna skaðabótaskyldu, sem fellur á vátryggðan sem einstakling samkvæmt íslenskum lögum. Sem dæmi má nefna, að ef ábyrgðartryggður einstaklingur veldur öðrum einstaklingi líkamstjóni með einföldu gáleysi, þá greiðir ábyrgðartrygging vátryggðs hinum slasaða skaðabætur.
Greiðslukortatrygging greiðir bætur vegna þess að óviðkomandi aðili notar greiðslukort vátryggðs með saknæmum hætti.
Farangurstrygging greiðir bætur vegna tjóns á farangri vátryggðs á ferðalagi.
Málskostnaðartrygging greiðir vátryggðum bætur vegna kostnaðar hans vegna lögmannsþjónustu við rekstur dómsmála af ýmsu tilefni.
h) Líftryggingar. Með hugtakinu líftrygging er í daglegu tali alla jafna átt við vátryggingu, sem greiðir bætur við andlát manns. Tegundir líftrygginga eru hins vegar mun fleiri, enda nær hugtakið líftrygging einnig til svokallaðra lífeyristrygginga eða söfnunarlíftrygginga, þ.e. vátrygginga þar sem reglubundnar greiðslur eru inntar af hendi úr tryggingunni í tiltekinn tíma, yfirleitt á meðan viðkomandi einstaklingur er enn í lifanda lífi. Slíkar tryggingar hafa rutt sér til rúms hér á landi á síðustu árum.
Vátryggingartaki getur ýmist tekið líftryggingu vegna eigin lífs, og þá tilnefnt tiltekinn aðila sem vátryggðan, þ.e. viðtakanda vátryggingarbótanna, eða tekið líftryggingu vegna lífs annars manns, og verið sjálfur vátryggður. Það liggur í augum uppi, að síðarnefnd tegund vátrygginga kann að bjóða hættunni heim, þar sem miklir fjárhagslegir hagsmunir vátryggðs kunna að vera bundnir við að tiltekinn aðili andist innan ákveðins tíma. Er því alla jafna gengið eftir samþykki þess síðarnefnda áður en vátryggingafélagið tekur slíka tryggingu að sér.
Líftryggingum er oft skipt í tvo flokka, annars vegar höfuðstólstryggingar, en hins vegar lífeyristryggingar eða söfnunarlíftryggingar. Ýmsar útgáfur eru til af líftryggingum, og jafnvel þannig að samhliða “hefðbundinni” líftryggingu er tekin lífeyristrygging. Hér verður getið helstu tegunda líftrygginga, sem er að finna á íslenskum vátryggingamarkaði og á hinum Norðurlöndunum.
h) 1. Höfuðstólstryggingar. Eins og áður segir er með orðinu líftrygging í daglegu tali yfirleitt átt við tryggingu, sem greiðir tilteknar bætur ef sá, sem tryggður er, deyr á einhverju ákveðnu tímabili. Þessi gerð líftrygginga er oft nefnd áhættulíftryggingar. Slík vátrygging gæti t.a.m. falið í sér, að vátryggingafélagið greiði kr. 5.000.000,- ef maðurinn N.N. deyr áður en hann verður fimmtugur. Skyld þessari tegund líftrygginga er líftrygging, sem greiðir bætur við andlát N.N. óháð því hvenær það ber að höndum.
Enn ein gerð líftrygginga greiðir út tiltekinn höfuðstól annað hvort við andlát manns fyrir tiltekinn tíma eða þegar viðkomandi nær tilteknum aldri. Slík trygging gæti t.a.m. verið þess efnis, að greiddar verði kr. 5.000.000,- þegar viðkomandi einstaklingur verður fimmtugur, en við andlát hans ef hann deyr fyrir þann tíma.
Loks skal getið líftrygginga, sem stundum eru nefndar einfaldar höfuðstólstryggingar. Slíkar tryggingar greiða bætur, tiltekinn höfuðstól, á fyrirfram ákveðnum tíma óháð því hvort viðkomandi einstaklingur er lifandi eða látinn á þeim tíma.
h) 2. Lífeyristryggingar - söfnunarlíftryggingar. Margir möguleikar eru á útfærslu þessara vátrygginga. Sem dæmi má nefna vátryggingu, sem greiðir tiltekna upphæð á ári til eftirlifandi maka þess, sem tryggður er, frá andláti hans og til fyrirfram ákveðins tíma. Önnur keimlík gerð þessara trygginga greiðir eftirlifandi maka þess, sem tryggður er, árlegar bætur frá andláti hans og til þess tíma er langlífari makinn deyr. Þá eru hefðbundnar gerðir lífeyristrygginga, sem eru áþekkar greiðslum eftirlaunamanna úr lífeyrissjóðum, og greiða vátryggðu
Vátryggingar eru eitt form fjárhagslegrar áhættudreifingar. Að baki þeim liggur sú grundvallarhugsun að komast hjá eða draga úr tjóni. Fáir komast í gegnum lífið án þess að verða fyrir einhvers konar tjóni. Einstaklingar geta átt á hættu að veikjast eða lenda í slysi, sem veldur þeim tekjutapi. Fyrirtæki eiga á hættu að lenda í því, að framleiðsluvörur þeirra valda neytendum þeirra tjóni. Einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir eiga á hættu að verða fyrir tjóni vegna þess, að eignir þeirra eyðileggjast í bruna eða þeim er stolið. Þannig mætti lengi telja.
Segja má að þrír möguleikar standi hér til boða:
- Í fyrsta lagi að takmarka hættuna á tjóni eins og unnt er. Einstaklingar geta t.a.m. reynt að lifa heilbrigðu lífi, og dregið þannig úr hættunni á sjúkdómum. Einstaklingar og fyrirtæki geta komið fyrir eld- og þjófavarnarbúnaði, og dregið þannig úr hættunni á brunatjóni og þjófnuðum o.s.frv.
- Í öðru lagi er sá möguleiki að læra að lifa með áhættunni. Einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir skeyta þá engu um hættuna á tjóni, og taka því ef það ber að höndum.
- Þriðji möguleikinn felst í að færa hina fjárhagslegu áhættu yfir á hendur annarra aðila með vátryggingum.
“Vátrygging er það, að einn aðili, vátryggingartakinn, fær gegn gjaldi, iðgjaldinu, loforð um að annar aðili, vátryggjandinn, greiði vátryggingartakanum sjálfum eða þriðja manni bætur ef tiltekin áhætta verður virk, enda taki vátryggjandinn að sér fleiri áhættur og jafni þeim niður eftir lögmálum tölfræðinnar”.Í vátryggingarétti er í þessu sambandi, eins og fram kemur í skilgreiningunni hér að framan, gjarnan talað um að vátryggjandinn greiði bætur ef tiltekin áhætta verður virk. Sem dæmi um tilvik, þegar tiltekin áhætta verður virk, má nefna þau tilvik þegar tjón verður á bifreið (húftrygging bifreiðar / kaskótrygging), maður slasast og hlýtur varanlega örorku af (slysatrygging), maður veikist af sjúkdómi og verður óvinnufær (sjúkratrygging), innbúi er stolið úr fasteign (fjölskyldu-, heimilis- eða innbústrygging) og þegar fasteign skemmist í bruna (brunatrygging fasteigna). Í öllum þessum tilvikum hefur áhætta orðið virk í skilningi viðkomandi vátryggingar. Er þá líka stundum talað um að vátryggingaratburðurinn hafi gerst.
Það er ekki alltaf vátryggingartakinn sjálfur (sá sem semur við vátryggingafélagið), sem fær greiddar bætur úr vátryggingu þegar áhætta verður virk. Sá aðili, sem á rétt á bótunum, er jafnan kallaður vátryggður. Oft eru vátryggingartaki og vátryggður sami aðilinn, svo sem þegar maður tekur slysatryggingu fyrir sjálfan sig, og lendir síðar í slysi. Í því tilviki ætti vátryggingartakinn rétt á bótum vegna afleiðinga slyssins, þar sem hann er einnig vátryggður. Í öðrum tilvikum eru vátryggingartaki og vátryggður hins vegar ekki sami aðilinn. Það á t.d. við þegar maður tekur líftryggingu vegna eigin lífs, og tilnefnir annan aðila, t.d. maka sinn, sem viðtakanda bótanna. Í því tilviki er það í raun maki vátryggingartakans sem er vátryggður. Það sama á við þegar t.d. foreldrar taka fjölskyldutryggingu. Verði innanstokksmunum í eigu barna þeirra stolið af heimili þeirra, kunna börnin að eiga rétt til bóta úr tryggingunni.
Í eðli vátrygginga felst, að jafnan er nauðsynlegt að tiltölulega stór hópur aðila taki sams konar vátryggingu, í því skyni að dreifa áhættunni. Ef svo væri ekki, og t.a.m. einungis einn aðili tæki tiltekna vátryggingu, má sjá í hendi sér að iðgjald þeirrar tryggingar yrði að öllum líkindum svimandi hátt. Það er vegna þess að vátryggingafélagið verður að innheimta iðgjöld í samræmi við áhættuna hverju sinni. Væri vátryggingartakinn einungis einn, myndu lág iðgjöld að öllum líkindum ekki duga til að bæta honum tjón, sem hann yrði fyrir, og vátryggingafélagið myndi tapa fé á slíkum viðskiptum. Viðkomandi vátryggingartaki gæti auk þess verið einstaklega “óheppinn” og orðið oft fyrir tjóni. Tap vátryggingafélagsins yrði í því tilviki þeim mun meira.
Þegar vátryggingartakar eru á hinn bóginn margir, getur vátryggingafélagið yfirleitt reiknað út með viðunandi nákvæmni hversu mörg og hversu stór tjón muni verða í þeirra hópi á tilteknu tímabili, og ákveðið upphæð iðgjalds með hliðsjón af því. Slíkar áætlanir byggja jafnan á viðamikilli reynslu vátryggingafélaga, og miðast við stóra hópa vátryggingartaka, sem innihalda óhjákvæmilega bæði “óheppna” og “heppna” vátryggingartaka. Á heildina litið breytir hins vegar litlu hvort hinum “óheppnu” fjölgar eða fækkar lítillega í hlutfalli við hina sökum hins mikla fjölda vátryggingartaka. Í stórum hópi vátryggingartaka má hugsa sér að iðgjöld hópsins renni í stóran sjóð. Úr þeim sjóði eru síðan greiddar bætur þegar tjón verður. Á þennan hátt er fjárhagslegri áhættu vegna tjónanna í raun dreift á alla í viðkomandi hópi. Það sem eftir verður af iðgjöldunum, þegar öll tjón hafa verið gerð upp, kemur í hlut vátryggingafélagsins.
II. STUTT ÁGRIP AF SÖGU VÁTRYGGINGA.
Hættan á því að verða fyrir tjóni hefur fylgt manninum frá upphafi vega. Má reikna með að menn hafi snemma brugðist við þeirri áhættu með einhvers konar fjárhagslegri áhættudreifingu. Meðal elstu heimilda um vátryggingar er handrit frá Babýlon frá því um árið 2000 fyrir Krist. Handrit þetta sýnir að þátttakendur í úlfaldalestum þess tíma gerðu oft samninga sín á milli um að þeir skyldu bera í sameiningu það tjón, sem einhver þeirra yrði fyrir við árás ræningja.
Í lögbók hins forna íslenska þjóðveldis, Grágás, sem líklega var að stofni til rituð á árunum 1271-1272, var að finna reglur um skyldu bænda til að veita öðrum bændum innan sama hrepps fjárhagsaðstoð vegna tjóns af völdum búfjárdauða og bruna. Sá sem varð fyrir tjóni varð á hinn bóginn jafnan að bera helming tjóns síns sjálfur. Hefur sú eðlilega regla væntanlega verið sett í því skyni að draga ekki úr almennri varkárni manna, og til að koma í veg fyrir að menn gætu hagnast á því að hirða illa um búfé sitt og aðrar eignir.
Vátryggingar hafa þróast mikið og úrval þeirra aukist gríðarlega frá þessum fyrstu dögum þeirra hér á landi. Þá hefur þróast viðamikið regluverk í kringum vátryggingarsamninga og vátryggingastarfsemi með aukinni neytendavernd og skýrari reglum um réttindi og skyldur vátryggingafélaga og þeirra, sem skipta við þau.
Í dag eru vátryggingar orðnar eðlilegur hluti af lífi landsmanna og njóta þeir flestir einhvers konar vátrygginga.
III. HVAÐA REGLUR GILDA UM VÁTRYGGINGAR?
Í lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga er að finna helstu reglur um samband vátryggingartaka, vátryggðs og vátryggingafélagsins. Í lögunum er m.a. að finna reglur um áhrif þess að vátryggingartaki gefur rangar upplýsingar við töku tryggingar, áhrif þess að hinn vátryggði veldur vátryggingaratburðinum með ásetningi eða gáleysi, áhrif þess að brotið er gegn varúðarreglum og fyrirmælum í vátryggingaskilmálum, gjalddaga krafna um vátryggingarbætur o.fl. Þá er einnig að finna í lögunum sérstök ákvæði um ýmsar gerðir trygginga, svo sem slysatryggingar, líftryggingar, búfjártryggingar, skipatryggingar o.fl.
Lögin um vátryggingarsamninga eru að meginstefnu til frávíkjanleg, sem merkir að ákvæði þeirra gilda einungis um viðkomandi vátryggingu ef ekki hefur verið samið um annað, t.d. í skilmálum tryggingarinnar. Þrátt fyrir að meginreglan sé þessi, er á hinn bóginn kveðið á um það í mörgum ákvæðum laganna, að viðkomandi ákvæði séu ófrávíkjanleg. Með því er átt við að óheimilt sé að víkja frá þeim ákvæðum með samningi. Það felur m.a. í sér, að ákvæði í skilmálum tryggingar, sem gengi gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum í lögunum, hefði ekkert gildi. Regla þessi hefur verið skýrð svo í vátryggingarétti, að óheimilt sé að víkja frá þessum reglum vátryggingartaka eða vátryggðum í óhag. Hins vegar er vátryggingafélaginu jafnan heimilt að víkja frá hinum ófrávíkjanlegu reglum vátryggingartaka eða vátryggðum til hagsbóta.
Lög nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga eru ekki tæmandi um allar þær reglur sem varða vátryggingar og réttarsamband vátryggðs, vátryggingartaka og vátryggingafélagsins. Þar sem lögunum sleppir gilda ýmsar almennar óskráðar reglur um samningsgerðina, svo sem reglur samningaréttar, auk laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.
Þá er í ýmsum sérlögum að finna ákvæði sem varða einstakar gerðir vátrygginga. Þannig er t.a.m. að finna ákvæði í umferðarlögum nr. 50/1987 um ábyrgðartryggingu vélknúinna ökutækja og slysatryggingu ökumanna og eigenda þeirra. Sem fleiri dæmi má nefna lög nr. 20/1943 um búfjártryggingar, lög nr. 2/1944 um ófriðartryggingar, lög nr. 43/1947 um innlenda endurtryggingu, stríðsslysatryggingu skipshafna o.fl., ýmis ákvæði í siglingalögum nr. 34/1985 og lögum nr. 60/1998 um loftferðir og lög nr. 48/1994 um brunatryggingar. Þá má geta þess, að í skaðabótalögum nr. 50/1993 er m.a. að finna reglur um hvaða áhrif það hefur á skaðabótaábyrgð tjónvalds að vátrygging tekur til tjónsins.
Segja má að réttur vátryggingartaka og vátryggðs ráðist að einna mestu leyti af þeim skilmálum, sem gilda hjá viðkomandi vátryggingafélagi um vátrygginguna. Þegar vátrygging er tekin hjá vátryggingafélagi kemst á svokallaður vátryggingarsamningur milli félagsins og vátryggingartaka. Skilmálar tryggingarinnar teljast hluti af samningi þessara aðila og efni samningsins ræðst að mestu leyti af þeim. Hægt er að nálgast skilmálana hjá vátryggingafélögunum, en algengt er að félögin sendi viðskiptavinum sínum skilmálana í kjölfar þess að vátrygging er tekin. Í skilmálunum er jafnan að finna upplýsingar um hvaða áhættu vátryggingin tryggir gegn, hvaða hagsmunir eru tryggðir, hvernig vátryggðum ber að haga sér til að koma í veg fyrir tjón og eftir að vátryggingaratburðurinn gerist o.fl.
IV. UPPLÝSINGAGJÖF VIÐ TÖKU TRYGGINGAR – SKIPTIR MÁLI HVORT VÁTRYGGINGARTAKI GEFUR RANGAR UPPLÝSINGAR VIÐ TÖKU TRYGGINGAR?
Eins og fram er komið byggja vátryggingar á fjárhagslegum sjónarmiðum. Annars vegar sér hinn vátryggði hag sínum borgið með því að tiltekin fjárhagsleg áhætta er flutt yfir á vátryggingafélagið með töku tryggingar hjá félaginu. Viðsemjandinn, vátryggingafélagið, rekur starfsemi sína í hagnaðarskyni og tekur að sér viðkomandi vátryggingar gegn greiðslu iðgjalds.
Að baki ákvörðun vátryggingafélags um fjárhæð vátryggingariðgjalda liggur jafnan mikið magn upplýsinga um þá áhættu, sem félagið tekur að sér að tryggja gegn. Félaginu er nauðsyn á að hafa upplýsingar um líkurnar á því að tjón verði í tilteknum hópi vátryggingartaka og hversu háa fjárhæð er líklegt að félagið þurfi að greiða vegna hvers tjóns. Vátryggingafélaginu er því nauðsyn að fá réttar upplýsingar um þá áhættu sem það yfirtekur, enda veltur á þeim upplýsingum hvort félagið vill á annað borð taka að sér viðkomandi tryggingu, auk þess sem iðgjaldaútreikningur félagsins, val á skilmálum og ákvörðun um hvort og að hve miklu leyti félagið vill endurtryggja ábyrgð sína, byggja á þeim upplýsingum.
Við flestar algengar gerðir vátrygginga notast vátryggingafélög við þar til gerð umsóknareyðublöð, sem vátryggingartaki skal fylla út við umsókn um vátrygginguna. Eyðublöð þessi eru samin af vátryggingafélögunum og á þeim er að finna spurningar um helstu atriði sem skipta félagið máli við ákvörðun um hvort það tekur að sér viðkomandi vátryggingu, og með hvaða skilmálum og kjörum.
Í 4. – 10. gr. laga um vátryggingarsamninga er fjallað um áhrif þess að vátryggingartaki gefur vátryggingafélaginu rangar upplýsingar við töku tryggingar. Verður hér getið helstu reglna, sem gilda um réttarstöðu vátryggingartaka og vátryggðs í þeim tilvikum.
Samkvæmt 4. gr. laganna gildir sú eðlilega regla, að vátryggingarsamningur er ekki skuldbindandi fyrir vátryggingafélagið, ef vátryggingartaki hefur gefið rangar upplýsingar sviksamlega. Með því er einkum átt við, að hafi vátryggingartaki vísvitandi gefið rangar upplýsingar í þeim tilgangi að öðlast betri stöðu gagnvart vátryggingafélaginu, en hann hefði ella átt, þá hefur vátryggingarsamningurinn ekkert skuldbindingargildi gagnvart félaginu. Meginreglan er samkvæmt því sú, að félaginu er ekki skylt að greiða bætur vegna tjóns ef í ljós kemur að vátryggingartakinn hefur gefið rangar upplýsingar sviksamlega þegar tryggingin var tekin, um atriði sem skiptu félagið máli við mat á þeirri áhættu, sem það tók að sér. Það er rétt að árétta í þessu sambandi, að hinar röngu upplýsingar verða að varða atriði, sem hefðu skipt félagið máli við mat á þeirri áhættu sem félagið tók að sér að tryggja, svo félagið geti yfirleitt borið þær fyrir sig og losnað undan ábyrgð. Þannig verður t.d. ekki talið að félagið geti losnað undan ábyrgð þó að vátryggingartaki hafi gefið rangar upplýsingar um fjárhaglega getu sína til greiðslu iðgjaldsins.
Í 6. gr. laga um vátryggingarsamninga er fjallað um þau tilvik þegar vátryggingartaki hefur gefið rangar upplýsingar án þess að um svik sé að ræða af hans hálfu. Hér er m.ö.o. átt við þau tilvik þegar vátryggingartaki hefði mátt sjá, að þær upplýsingar sem hann gaf, voru rangar. Í þessum tilvikum gildir sú regla við flestar tegundir vátrygginga, þ.e. aðrar en sjóvátryggingar og flutningatryggingar, að vátryggingafélagið ber aðeins ábyrgð að því marki sem það hefði gert ef það hefði haft réttar upplýsingar undir höndum við töku tryggingarinnar. Þessi regla hljómar flókin, en til skýringar skal tekið dæmi: Vátryggingartakinn A tekur sjúkratryggingu og svarar neitandi spurningu vátryggingafélagsins um hvort hann hafi þjáðst af kvillum eða sjúkdómum í hjarta- og æðakerfi, þrátt fyrir að hafa fengið kransæðastíflu nokkrum árum áður. Ef viðkomandi einstaklingur veikist eftir töku tryggingarinnar af völdum kransæðastíflu eða annarra hjartasjúkdóma myndi félaginu að öllum líkindum ekki vera skylt að greiða honum bætur úr tryggingunni. Þetta er vegna þess, að ef félagið hefði haft réttar upplýsingar undir höndum við töku tryggingarinnar hefði það að öllum líkindum undanþegið sig sérstaklega ábyrgð vegna hjartasjúkdóma viðkomandi einstaklings.
Hagsmunir vátryggingartaka og vátryggðs njóta á hinn bóginn ríkrar verndar ef vátryggingartaki hefur gefið upplýsingar sínar í góðri trú. Með góðri trú er átt við, að vátryggingartaki hafi gefið upplýsingar í samræmi við sína bestu vitund. Þessi regla kemur m.a. fram í 5. gr. laga um vátryggingarsamninga, þar sem segir efnislega að ef vátryggingartaki hvorki vissi né mátti vita, að upplýsingar hans voru rangar, þá ber félagið ábyrgð á sama hátt og ef engar rangar upplýsingar hefðu verið gefnar. Ekki þarf að fjölyrða um, að þessi regla veitir vátryggingartaka og vátryggðum ríka vernd, því með henni er áhættan af því, hvort upplýsingar vátryggingartaka eru réttar eða ekki, í rauninni flutt yfir á vátryggingafélagið.
V. HVAÐ Á ÉG AÐ GERA ÞEGAR TJÓN VERÐUR?
Mikilvægt er að viðkomandi vátryggingafélagi sé gert viðvart um vátryggingaratburð eins fljótt og unnt er. Í 21. gr. laga um vátryggingarsamninga er kveðið á um, að vátryggður skuli þegar í stað skýra félaginu frá því, ef hann hyggst hafa uppi kröfur á hendur félaginu. Vanræki vátryggður þessa skyldu sína ber félagið ekki meiri ábyrgð en það hefði gert, ef slík tilkynning hefði verið gefin. Þýðing þessarar reglu er m.ö.o. sú, að hafi félagið t.a.m. misst af tækifæri til að draga úr tjóninu vegna vanrækslu vátryggðs, getur það krafist þess að bótagreiðslan lækki sem því nemur. Það er hins vegar alltaf vátryggingafélagið sem ber sönnunarbyrðina fyrir því, að skilyrði fyrir lækkun eða brottfalli bóta séu uppfyllt.
Það er skilyrði fyrir því að ábyrgð félagsins falli brott eða minnki, að um vanrækslu vátryggðs hafi verið að ræða. Það kemur því vátryggðum ekki í koll ef ekki mátti ætlast til að honum væri kunnugt um að vátyggingaratburðurinn hafði orðið. Þá verður það tæplega metið vátryggðum til vanrækslu ef honum var ekki unnt að tilkynna vátryggingaratburðinn, svo sem vegna þess að hann slasaðist sjálfur við atburðinn.
Þá er rétt að benda á að ef vátryggingafélagið hefur frétt af vátryggingaratburðinum eftir öðrum leiðum, þá getur það ekki borið fyrir sig vanrækslu vátryggðs á tilkynningarskyldunni.
Ef ekki er kveðið á um annað í skilmálum getur tilkynning til vátryggingafélagsins að jafnaði farið fram hvort sem er símleiðis eða bréfleiðis. Sönnunaraðstaðan er hins vegar hagstæðari fyrir vátryggðan ef slík tilkynning er skrifleg.
VI. HVAÐ Á ÉG RÉTT Á MIKLUM BÓTUM?
Vátryggingar má flokka eftir ýmsum leiðum. Í tengslum við útreikning vátryggingarbóta skiptir einna mestu máli flokkun þeirra í skaðatryggingar annars vegar og summutryggingar hins vegar.
a) Skaðatryggingar.
Í skaðatryggingum felst í grófum dráttum að vátryggingafélagið skuldbindur sig til að bæta vátryggðum fjártjón hans eða einhvern hluta þess. Vátryggður á því ekki rétt á að fá hærri bætur en sem nemur tjóni hans. Regla þessi kemur fram í 39. gr. laga um vátryggingarsamninga. Hér er m.ö.o. átt við að vátryggður verður að bíða fjártjón svo hann eigi rétt til bóta frá vátryggingafélaginu. Sem dæmi um algengar skaðatryggingar má nefna alls kyns munatryggingar, svo sem brunatryggingar, þjófnaðartryggingar, húftryggingar bifreiða (kaskótryggingar), ábyrgðartryggingar, rekstrarstöðvunartryggingar, málskostnaðartryggingar o.fl.
Við ákvörðun vátryggingarbóta úr skaðatryggingu (svokallað vátryggingarverð) eru ákvæði 35. – 39. gr. laga um vátryggingarsamninga ráðandi. Meginreglan er sú, að vátryggður skal fá allt fjártjón sitt bætt, en ekki umfram það. Vátryggingarverðið skal m.ö.o. ákvarðast þannig að vátryggður verði eins settur fjárhagslega eftir tjónið og hann var fyrir það að svo miklu leyti sem unnt er m.t.t. aðstæðna, vátryggingarsamningsins og laga um vátryggingarsamninga. Vátryggingafélagið greiðir hins vegar aldrei hærri bætur en sem nemur svokallaðri vátryggingarfjárhæð viðkomandi tryggingar. Hafi vátryggingartaki t.d. tryggt innbú sitt fyrir kr. 1.000.000,- að hámarki, telst sú upphæð vátryggingarfjárhæð tryggingarinnar. Eyðileggist innbúið greiðir vátryggingafélagið aldrei hærri bætur en kr. 1.000.000,- þrátt fyrir að innbúið kunni að hafa verið mun meira virði.
Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laganna er meginreglan sú að greiða vátryggingarbætur sem svara til svokallaðs enduröflunarverðs hlutar, en með því er átt við þá fjárhæð, sem vátryggður hefði þurft til að kaupa samsvarandi hlut á þeim tíma er tjónið varð. Eins og fram kemur í 1. mgr. 37. gr. laganna verður við ákvörðun enduröflunarverðs hlutar að taka tillit til aldurs hans, notkunar, minnkaðs notagildis og fleiri þátta. Hér gilda hins vegar sérstakar reglur að því er varðar búsmuni og fasteignir. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laganna skal nefnilega ekki lækka bæturnar vegna aldurs og notkunar hlutarins þegar um er að ræða búsmuni, svo sem húsgögn og aðra “praktíska” muni, sem eru til persónulegra nota. Þá gildir sú sérregla um fasteignir samkvæmt 3. mgr. 37. gr. laganna, að þegar fasteign er endurbyggð eftir tjón, skal eingöngu draga frá bótunum þann verðmun, sem er á gömlu og nýju húsi.
Í 38. gr. laga um vátryggingarsamninga er að finna sérreglu um bætur fyrir hluti, sem vátryggður hefur framleitt sjálfur í söluskyni. Samkvæmt 38. gr. laganna skal reikna bætur fyrir slíka hluti út frá söluverði þeirra er tjónið varð, en þó að frádregnum venjulegum sölukostnaði, verslunaráhættu og því hagræði, sem felst í að vátryggður fær bæturnar greiddar út í hönd frá vátryggingafélaginu.
Rétt er að taka fram, að hér er einungis getið helstu reglna, sem varða útreikning vátryggingarverðs í skaðatryggingum. Reglurnar eru hins vegar fleiri og útreikningur vátryggingarbóta kann í sumum tilvikum að reynast flókinn. Þá kunna ýmis vafatilvik að koma upp, sem ekki er ástæða til að rekja nánar hér.
b) Summutryggingar.
Í summutryggingum varðar engu hvort vátryggður hefur beðið fjártjón eða ekki. Í summutryggingum eru vátryggingarbæturnar ákveðnar fyrirfram (yfirleitt við töku tryggingarinnar), með ákveðinni “summu”, og dregur þessi flokkur trygginga nafn sitt þaðan. Sem dæmi um algengar summutryggingar má nefna flestar slysatryggingar. Í flestum algengustu tegundum slysatrygginga eru bæði ákvæði um greiðslu dagpeninga á meðan viðkomandi er óvinnufær og ákvæði um greiðslu tiltekins höfuðstóls, sem reiknast út frá þeirri varanlegu, læknisfræðilegu örorku sem viðkomandi hlýtur af slysi sínu. Verði maður óvinnufær og hljóti varanlega örorku í kjölfar slyss, á hann að öðrum skilyrðum uppfylltum rétt til greiðslu dagpeninga og bóta vegna varanlegrar örorku án tillits til þess hvort hann hefur orðið fyrir fjártjóni, svo sem tekjutapi, vegna slyssins.
VII. HVAÐ SKIPTA VÁTRYGGINGASKILMÁLAR MIKLU MÁLI? - RÁÐA VÁTRYGGINGAFÉLÖGIN ALFARIÐ EFNI SKILMÁLA SINNA?
Svarið við þessari spurningu er flókið og verður henni ekki svarað til hlítar nema í löngu máli. Það er hins vegar ljóst að vátryggingafélög hafa frelsi upp að ákveðnu marki til að ákveða efni skilmála sinna og ráða með því hvaða atvik þurfi að liggja fyrir og hvaða skilyrði að vera uppfyllt svo að tiltekið tjón verði bætt. Það er hins vegar í raun eitt erfiðasta viðfangsefni vátryggingaréttar að skera úr um það hversu langt réttur vátryggingafélaga nær að þessu leyti.
Eins og áður segir ræðst réttarstaða vátryggingartaka, vátryggðs og vátryggingafélagsins að miklu leyti af viðkomandi vátryggingaskilmálum. Vátryggingaskilmálar algengustu vátrygginga hafa þróast hér á landi í marga áratugi. Við þróun þeirra hefur verið horft til þróunar skilmála sambærilegra vátrygginga í öðrum löndum, einkum á hinum Norðulöndunum, þar sem vátryggingastarfsemi og vátryggingalöggjöf er með svipuðum hætti og hér á landi. Þá hefur verið höfð hliðsjón af því hvaða breytingar er eðlilegt að gera á skilmálum vegna aðstæðna hér á landi. Vinnubrögð íslenskra vátryggingafélaga hafa jafnan verið vönduð að þessu leyti og má almennt telja vátryggingaskilmála þeirra skýra og greinargóða.
Hvort sem rekja má það til smæðar hins íslenska vátryggingamarkaðar eður ei, þá gætir nokkurrar einsleitni í skilmálum íslenskra vátryggingafélaga. Er það jafnvel svo, að heilu skilmálaákvæðin og jafnvel kaflarnir í skilmálum félaganna eru nánast orðrétt hinir sömu. Eins og áður segir hafa skilmálar vátryggingafélaganna þróast í mörg ár og áratugi og gefist vel. Má því telja eðlilegt að íslensk vátryggingafélög horfi hvert til annars þegar tekin er ákvörðun um efni skilmála. Það er á hinn bóginn ekki útilokað að fjölbreytni skilmála kunni að aukast með aukinni starfsemi erlendra vátryggingafélaga hér á landi og harðnandi samkeppni.
Svo reynt verði að svara spurningunum í fyrirsögn þessa kafla má byrja á því að umorða þær, og spyrja þess í stað: Ræður orðalag vátryggingaskilmála öllu um réttindi vátryggingartaka og vátryggðs? Svarið við þeirri spurningu veltur einkum á tveimur atriðum, þ.e. í fysta lagi á skýringu eða túlkun á ákvæðum viðkomandi vátryggingaskilmála, og í öðru lagi á því hvort telja megi að viðkomandi skilmálaákvæði gangi á einhvern hátt gegn svokölluðum ófrávíkjanlegum reglum í lögum nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Atriði þessi eru í raun nátengd, en hér verður fjallað um hvort þeirra sjálfstætt.
a) Skýring (túlkun) vátryggingaskilmála.
Við skýringu og túlkun vátryggingaskilmála er alla jafna lögð til grundvallar venjuleg orðskýring, þ.e.a.s. að skilmálarnir eru skýrðir eftir orðanna hljóðan. Ýmis ákvæði vátryggingaskilmála kunna hins vegar að vera vandskýrð og jafnvel óljós. Vaknar þá sú spurning hvernig skýra bera slík skilmálaákvæði.
Við skýringu vátryggingaskilmála verður að hafa í huga að þeir eru almennt samdir einhliða af vátryggingafélögunum án þess að vátryggingartaki komi þar nálægt. Alla jafna á vátryggingartakinn einungis kost á því annað hvort að taka viðkomandi vátryggingu á grundvelli fyrirliggjandi skilmála eða taka vátrygginguna alls ekki. Skilmálar sem þessir eru gjarnan nefndir staðlaðir skilmálar eða staðlaðir samningar, en í þeim hugtökum felst að sömu samningsskilmálarnir eru notaðir í miklum fjölda sams konar samninga. Vátryggingafélög eru almennt talin njóta betri aðstöðu en vátryggingartakinn í þessum tilvikum, enda starfa þau á sviði vátrygginga í hagnaðarskyni, byggja á mikilli reynslu og hafa jafnan í sinni þjónustu lögfræðinga og aðra sérfræðinga á sviði vátrygginga. Aðstaðan er því að þessu leyti ólík því sem gildir um “venjulega” samninga, þar sem samningsaðilar hafa svipaða stöðu og þekkingu á efni samningsins, og ákvæði samningsins taka að einhverju leyti mið af óskum þeirra beggja eða allra.
Sökum þessa er ekki beitt sömu reglum við skýringu staðlaðra skilmála og við skýringu annarra “venjulegra” samninga. Við skýringu á stöðluðum skilmálum, svo sem vátryggingaskilmálum, eru óskýr ákvæði jafnan skýrð þeim í óhag, sem samdi viðkomandi skilmálaákvæði. Sjónarmiðin á bak við reglu þessa eru einkum þau, að vátryggingafélaginu sé í lófa lagið að orða skilmála sína á skýran og greinargóðan hátt, enda er félagið sérfróður aðili á sviði trygginga eins og áður segir. Þar sem vátryggingartakinn á þess ekki kost að hafa áhrif á efni skilmálanna, og hefur sjaldnast yfir að ráða nægri sérþekkingu til þess, er ekki talið sanngjarnt að hann beri hallann af óvissu um skýringu óljósra skilmálaákvæða. Er því talið eðlilegt, að óskýr ákvæði skilmálanna verði skýrð félaginu í óhag.
Nátengd því, sem að framan er rakið, eru þau tilvik þegar ákvæði vátryggingaskilmála eru vátryggingartaka og vátryggðum afar ósanngjörn. Hér er ekki ástæða til að fjalla ítarlega um slík tilvik, en rétt er að geta þess að þegar skilmálaákvæði eru síðastnefndum aðilum sérlega íþyngjandi og ósanngjörn, og eftir atvikum óskýr og óaðgengileg, kann að vera ástæða til að víkja þeim ákvæðum hreinlega til hliðar. Áhrif þess eru þau að viðkomandi skilmálaákvæði hefur ekkert gildi milli samningsaðila. Í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er að finna heimild til að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, “…ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig” eins og segir í þeirri grein. Áréttað skal að mikið þarf til að koma áður en vátryggingartaki eða vátryggður geta borið umrætt ákvæði fyrir sig og krafist þess að tilteknu ákvæði vátryggingaskilmála verði vikið til hliðar, enda sýnir dómaframkvæmd hérlendis að dómstólar hafa jafnan beitt þessari heimild af varfærni og einungis í undantekningartilvikum.
b) Ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga.
Hér að framan var rætt stuttlega um skýringu vátryggingaskilmála, og m.a. tæpt á þeirri viðteknu skýringarreglu, að óskýr skilmálaákvæði í stöðluðum vátryggingaskilmálum verða jafnan skýrð vátryggingafélaginu í óhag.
Það er hins vegar ekki nægilegt að skilmálaákvæði sé skýrt orðað svo að það hafi gildi. Það er vegna þess, að í lögum um vátryggingarsamninga er að finna lagaákvæði, sem eru ófrávíkjanleg. Ef skilmálaákvæði brýtur gegn þessum ófrávíkjanlegu reglum laganna, þannig að réttur vátryggingartaka og vátryggðs verður lakari en hann væri samkvæmt lögunum, þá verður skilmálaákvæðið metið ógilt. Vátryggingafélaginu er á hinn bóginn jafnan frjálst að veita vátryggingartaka og vátryggðum betri rétt en þeir ættu ella samkvæmt lögunum.
Frelsi vátryggingafélaga til að ákveða efni skilmála sinna sætir óneitanlega nokkrum takmörkunum vegna þessara ófrávíkjanlegu reglna í lögum um vátryggingarsamninga. Það er hins vegar talið að vátryggingafélögum sé almennt heimilt að takmarka ábyrgð sína með skilmálaákvæðum að því er varðar eftirtalin atriði:
- Áhættan sem tryggt er gegn. Vátryggingafélaginu er t.d. heimilt að ákveða í skilmálum brunatryggingar húseignar, að tryggingin bæti tjón á húseign af völdum eldsvoða og eldinga o.s.frv.
- Vátryggingarandlagið - hvað er tryggt. Vátryggingafélaginu er t.d. heimilt að ákveða í skilmálum húftryggingar bifreiðar, að tryggingin taki einungis til nánar tilgreindra hluta bifreiðarinnar.
- Gildistími vátryggingarinnar - hvenær gildir tryggingin. Samningsákvæði um upphaf og lok gildistíma vátryggingar eru að meginstefnu til gild.
- Landfræðileg takmörkun á gildissviði vátryggingar - hvar gildir tryggingin. Vátryggingafélaginu er frjálst að ákveða í skilmálum sínum hvar viðkomandi trygging gildir, svo sem einungis í tilteknu landi.
Það er rétt að geta þess hér að vinnubrögð íslenskra vátryggingafélaga við gerð skilmála sinna hafa jafnan verið vönduð, þar sem mið hefur verið tekið af reynslu annarra vátryggingafélaga hér á landi og erlendis. Það er því ekki algengt að spurningar vakni um hvort skilmálaákvæði þeirra gangi gegn ófrávíkjanlegum reglum laga um vátryggingarsamninga, og enn fátíðara að á það reyni fyrir dómstólum.
b) 1. Rangar upplýsingar gefnar við samningsgerð (við töku tryggingar).
Eins og fjallað er um í kafla IV hér að framan er vátryggingafélögum þörf á réttum upplýsingum um þá áhættu, sem þau hyggjast yfirtaka, áður en vátryggingarsamningur er gerður. Skylda vátryggingartaka til að gefa réttar upplýsingar er af þeim sökum rík. Þrátt fyrir það eru reglur laga um vátryggingarsamninga fremur mildar í hans garð, því hafi hann gefið upplýsingar sínar í góðri trú er það í raun vátryggingafélagið sem ber áhættuna af þeim upplýsingum. Hér gildir m.ö.o. sú regla, að vátryggingafélagið getur ekki neitað greiðslu bóta með vísan til þess að vátryggingartaki hafi gefið rangar upplýsingar, ef þær upplýsingar voru gefnar í góðri trú hans um að upplýsingarnar væru réttar.
Ef vátryggingartaki hefði hins vegar mátt vita, að þær upplýsingar sem hann gaf voru rangar, þá ber félagið ábyrgð að því marki, sem það hefði gert ef það hefði haft réttar upplýsingar undir höndum í upphafi. Hér er m.ö.o. átt við, að ef fyrir liggur að félagið hefði t.a.m. hafnað því að taka trygginguna að sér ef það hefði haft réttar upplýsingar undir höndum, þá ber félagið enga ábyrgð.
Hafi vátryggingartaki hins vegar gengið svo langt að gefa rangar upplýsingar sviksamlega, þ.e. gefið rangar upplýsingar vísvitandi í þeim tilgangi að koma á vátryggingarsamningnum og öðlast þannig betri rétt en hann hefði átt, þá er vátryggingarsamningurinn ekki skuldbindandi fyrir félagið. Félagið þyrfti alla jafna ekki að greiða bætur úr tryggingunni í því tilviki.
Reglur þessar eru eins og áður segir ófrávíkjanlegar. Vátryggingafélagið gæti þ.a.l. ekki borið fyrir sig skilmálaákvæði sem hljóðaði þannig: “Allar rangar upplýsingar, sem gefnar eru við töku tryggingar, valda því að félagið ber enga ábyrgð”. Slíkt skilmálaákvæði gengi enda þvert gegn reglum laganna, sem veita vátryggingartaka og vátryggðum vernd ef rangar upplýsingar voru gefnar í góðri trú.
b) 2. Vátryggingaratburðinum valdið af ásetningi eða gáleysi.
Í 18. – 20. gr. laga um vátryggingarsamninga er fjallað um réttarstöðu vátryggðs þegar vátryggingaratburðinum er valdið af ásetningi eða gáleysi. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna gildir sú eðlilega regla, að ef vátryggður hefur sjálfur valdið vátryggingaratburðinum af ásetningi, þá á hann enga kröfu á hendur vátryggingafélaginu um að félagið greiði vátryggingarbætur. Hafi vátryggður t.d. með ásetningi eyðilagt bifreið sína á hann enga kröfu um greiðslu bóta vegna tjónsins úr húftryggingu (kaskótryggingu) bifreiðarinnar.
Þegar vátryggður hefur valdið vátryggingaratburðinum af gáleysi gilda mismunandi reglur eftir því hvort hann hefur sýnt af sér svokallað einfalt gáleysi eða stórkostlegt gáleysi.
Einfalt gáleysi er lægra stig gáleysis en stórkostlegt gáleysi, eins og nafnið bendir til. Í einföldu gáleysi vátryggðs felst í grófum dráttum, að vátryggður hefur ekki hegðað sér eins, og ekki gætt þeirrar eðlilegu varkárni, sem eðlilegt má telja að gegn og skynsamur maður hefði talið sér skylt að gera, með hliðsjón af þeim lögum, reglum og venjum sem gilda á viðkomandi sviði.
Með hugtakinu stórkostlegt gáleysi í vátryggingarétti er átt við þau tilvik þegar vátryggður hefur sýnt af sér svo mikið gáleysi, að hann mátti í raun reikna með þeim möguleika að vátryggingaratburðurinn gerðist í framhaldinu. Rétt er að benda á, að hugtökin einfalt og stórkostlegt gáleysi hafa ekki verið skýrð með sama hætti í vátryggingarétti og í skaðabótarétti. Er almennt talið að nokkru meira gáleysi þurfi til að koma í vátryggingarétti en í skaðabótarétti áður en það verður álitið stórkostlegt.
Sem dæmi um muninn á milli einfalds og stórkostlegs gáleysis í vátryggingarétti má nefna slys, sem varð í Danmörku fyrir nokkrum árum. Slysatryggður maður hafði stytt hlaup á veiðibyssu sem hann átti og auk þess breytt gikkbúnaðinum þannig að minna átak þurfti en áður til að hleypa af byssunni. Hann hafði hins vegar ekki sagt sambýliskonu sinni frá byssunni. Kvöld eitt, þegar gestir voru hjá þeim skötuhjúum, ákvað maðurinn að sýna gestunum byssuna á meðan konan brá sér frá. Maðurinn hafði þá drukkið 6-8 bjóra. Maðurinn hlóð byssuna en gætti þess þá að loka henni ekki, og spennti ekki gikkinn. Á meðan á þessu stóð kom sambýliskonan að, en manninum tókst í skyndi að fela byssuna undir rúminu sínu. Þegar gestirnir voru farnir heim, og konan gekk frá í eldhúsinu, lagðist maðurinn inn í rúm, en mundi þá eftir byssunni undir rúminu. Hann kvaðst hins vegar hafa gleymt því að hann hafði hlaðið byssuna fyrr um kvöldið. Maðurinn tók að fikta við byssuna og gikkinn, sem endaði með því að hann skaut sig í vinstri fótinn. Varð að taka af honum fótinn í kjölfarið. Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum í Danmörku tók undir það með vátryggingafélaginu, að því væri heimilt að neita að greiða manninum slysatryggingarbætur, þar sem hann hefði valdið slysinu með stórkostlegu gáleysi sínu.
Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga um vátryggingarsamninga geta bætur til vátryggðs lækkað eða fallið niður ef hann hefur valdið vátryggingaratburðinum með stórkostlegu gáleysi. Þessi regla gildir hins vegar almennt ekki um líftryggingar og ábyrgðartryggingar, heldur ber félagið fulla ábyrgð í þeim tilvikum. Þrátt fyrir þessa lækkunarreglu í 2. mgr. 18. gr. þá er félaginu heimilt að kveða svo á um í skilmálum allra vátrygginga, að bætur vátryggðs falli alveg niður þegar hann hefur valdið vátryggingaratburðinum af stórkostlegu gáleysi. Vátryggingafélög á Íslandi nýta sér þessa heimild nánast undantekningarlaust, nema í líftryggingum. Má því í raun segja, að meginreglan sé sú hér á landi, að engar bætur greiðist þegar vátryggður hefur valdið vátryggingaratburðinum af stórkostlegu gáleysi.
Þegar um einfalt gáleysi er að ræða ber vátryggingafélagið hins vegar fulla ábyrgð. Regla þessi er ófrávíkjanleg, þannig að skilmálaákvæði sem kvæði á um að bætur til vátryggðs falli niður ef hann veldur vátryggingaratburðinum af einföldu gáleysi, hefði ekkert gildi.
Þó skal tekið fram, að samkvæmt 20. gr. laga um vátryggingarsamninga er vátryggingafélaginu heimilt að kveða svo á um í skilmálum, að bætur lækki um allt að 5% í þeim tilvikum þegar um einfalt gáleysi er að ræða. Vátryggingafélög hér á landi hafa ekki nýtt sér þá lækkunarheimild í skilmálum sínum.
Þá er einnig rétt að nefna, að samkvæmt 20. gr. laganna er vátryggingafélögum heimilt að setja ákvæði í skilmála sína þess efnis að bætur falli alveg niður þegar vátryggingaratburðinum er valdið í ölæði (ölvun) vátryggðs. Vátryggingafélög hér á landi hafa nánast án undantekninga nýtt sér þessa lækkunarheimild,og má því segja að sú meginregla gildi, að vátryggður á ekki rétt á bótum úr vátryggingu þegar hann hefur valdið vátryggingaratburðinum ölvaður. Á hinn bóginn þarf yfirleitt að vera um nokkuð mikla ölvun að ræða, áður en bætur falla niður í þeim tilvikum.
b) 3. Aukin áhætta.
Með aukinni áhættu í vátryggingarétti er átt við að áhættan, sem vátryggingafélagið hefur tekið að sér að tryggja gegn, eykst á þann hátt, eða í þeim mæli, sem félagið reiknaði ekki með við gerð vátryggingarsamningsins. Sem dæmi um aukna áhættu við slysatryggingu í starfi má nefna það tilvik þegar sá, sem tryggður er, skiptir um starf og fer t.d. úr hættulitlu skrifstofustarfi yfir í sjómennsku, þar sem slysatíðni er há.
Hér er ekki rúm til að fjalla nákvæmlega um reglur laga um vátryggingarsamninga um aukna áhættu, og verður hér einungis getið þeirra helstu.
Um aukna áhættu í skaðatryggingum (sjá skilgreiningu á hugtakinu skaðatryggingar í kafla VI hér að framan) er fjallað í 45. – 50. gr. laga um vátryggingarsamninga. Þegar um skaðatryggingar er að ræða, verður að koma fram í skilmálum tryggingarinnar hvers konar aukin áhætta getur haft í för með sér bótamissi fyrir vátryggðan. Ef það er ekki tekið fram í skilmálunum, þá getur vátryggingafélagið ekki borið það fyrir sig, að áhættan hafi aukist. Ef á hinn bóginn er tekið fram í skilmálunum hvers konar áhættuaukning hefur áhrif að þessu leyti, þá geta bætur vátryggðs lækkað eða fallið niður við þá áhættuaukningu.
Svipaðar reglur gilda um summutryggingar (sjá skilgreiningu hugtaksins summutryggingar í kafla VI hér að framan), svo sem um líftryggingar, sbr. 99. gr. laga um vátryggingarsamninga, og slysa- og sjúkratryggingar, sbr. 121. gr. laganna, nema að þá varðar hin aukna áhætta þann sem tryggður er, en ekki vátryggðan. Vátryggingafélög hér á landi hafa hins vegar ekki notað þann rétt sinn mikið, að kveða á um áhrif tiltekinnar aukinnar áhættu í líftryggingum, og má því segja að meginreglan sé sú, að aukin áhætta hafi engin áhrif í þeim tryggingum.
Eins og áður segir eru þessar reglur laga um vátryggingarsamninga ófrávíkjanlegar, og er vátryggingafélögum því óheimilt að setja ákvæði í skilmála sína, sem veita vátryggðum lakari rétt en honum er veittur í lögunum. Þá verða skilmálaákvæði um aukna áhættu alla jafna að fela í sér tilgreiningu á tiltekinni áhættu svo vátryggingafélagið geti borið þau fyrir sig. Þannig er t.d. ekki nóg að skilmálaákvæði kveði á um að “öll aukin áhætta valdi bótamissi” og slíkt ákvæði hefði ekkert gildi.
b) 4. Varúðarreglur.
Í flestum vátryggingaskilmálum er að finna reglur eða fyrirmæli, sem vátryggðum og öðrum ber að fara eftir til að komast hjá tjóni. Slíkar reglur geta bæði kveðið á um tiltekna athafnaskyldu, t.d. að loka skuli fyrir vatnsaðstreymi til vátryggðs sumarhúss þegar hætta er á frosti, og einnig athafnaleysi, t.d. að ekki megi reykja á vátryggðu verkstæði. Í vátryggingarétti kallast slíkar reglur einu nafni varúðarreglur.
Ef vátryggður vanrækir varúðarreglur í skaðatryggingum þá ber félagið einungis ábyrgð að svo miklu leyti, sem það var ekki þeirri vanrækslu að kenna að vátryggingaratburðurinn gerðist, eða hversu víðtækar afleiðingar hans urðu, eins og fram kemur í 51. gr. laga um vátryggingarsamninga. Til skýringar á þessu má nota dæmið hér að framan, um varúðarreglu þess efnis, að vátryggður skuli loka fyrir vatnsaðstreymi til sumarhúss síns, þegar hætta er á frosti. Gefum okkur að vátryggður gleymi að loka fyrir vatnið, og sumarbústaðurinn verði fyrir vatnstjóni. Ef tjónið er af völdum frosts, og það hefði ekki orðið ef lokað hefði verið fyrir vatnið, á vátryggður ekki rétt á bótum úr vátryggingu sinni. Ef tjónið er hins vegar af völdum annarrar áhættu, svo sem vegna eldingar, skiptir engu máli þó vátryggður hafi vanrækt varúðarregluna.
Svipaðar reglur gilda um sjúkra- og slysatryggingar, nema að þar hvílir skyldan til að virða varúðarreglur á þeim sem tryggður er, en ekki vátryggðum, sbr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga. Í lögum um vátryggingarsamninga er ekki sérstaklega gert ráð fyrir varúðarreglum í líftryggingum, en þar er þó ekkert sem bannar þær.
Eins og áður segir eru þessar reglur laga um vátryggingarsamninga ófrávíkjanlegar. Ákvæði í skilmálum, sem veita vátryggðum lakari rétt en honum er veittur í lögunum hafa því ekkert gildi. Þá verða varúðarreglur í skilmálum alla jafna að vera skýrt orðaðar og fela í sér nokkuð afmörkuð fyrirmæli um hegðun ef vátryggingafélagið á að geta borið þær fyrir sig. Þannig hefði skilmálaákvæði þess efnis, að “vátryggður skuli fara varlega og gæta þess að valda ekki vátryggingaratburðinum” ekkert gildi.
VIII. HVAÐA ÚRRÆÐI Á ÉG EF VÁTRYGGINGAFÉLAGIÐ NEITAR AÐ GREIÐA MÉR BÆTUR, EÐA GREIÐIR LÆGRI BÆTUR EN ÉG TEL MIG EIGA RÉTT Á?
Vátryggingaréttur er flókið réttarsvið að mörgu leyti og því ekki óeðlilegt að ýmis ágreiningsefni komi upp milli vátryggingafélags og vátryggðs við bótauppgjör. Telji vátryggður á sig hallað á hann um nokkra kosti að velja.
Á vegum vátryggingafélaganna starfar sérstök nefnd, Tjónanefnd vátryggingafélaganna, sem hefur með höndum að úrskurða í ágreiningi um vátryggingaréttarleg álitaefni, en einnig um skaðabótaskyldu o.fl. Í nefndinni situr einn fulltrúi frá hverju hinna stærstu vátryggingafélaga. Málskot til Tjónanefndar vátryggingafélaganna er vátryggðum að kostnaðarlausu.
Sætti vátryggður sig ekki við álit nefndarinnar getur hann skotið niðurstöðu hennar til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Nefnd þessi starfar á vegum Fjármálaeftirlitsins, en í henni sitja þrír lögfræðingar. Málskot til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum kostar nú kr. 3.700,-.
Úrskurðir þessara nefnda eru ekki bindandi fyrir vátryggingafélagið, og takmarka heldur ekki á nokkurn hátt rétt vátryggðs og vátryggingartaka til að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla eftir hefðbundnum leiðum.
IX. HVERJAR ERU HELSTU GERÐIR VÁTRYGGINGA?
Það eru nánast engin takmörk á því hvers konar hagsmuni eða verðmæti er unnt að tryggja. Flestir þekkja dæmi úr fjölmiðlum um að þekktar fyrirsætur og leikarar hafi tryggt líkama sinn eða einstaka líkamshluta fyrir “skemmdum”. Slíkar tryggingar eru hins vegar sjaldgæfar og væntanlega lítt þekktar hér á landi.
Meðal algengustu vátrygginga almennings á Íslandi eru ábyrgðartryggingar vegna bifreiða og annarra vélknúinna ökutækja, slysatryggingar ökumanna, fasteigna- og brunatryggingar ýmiss konar, innbústryggingar, líftryggingar, lífeyristryggingar, slysatryggingar og sjúkratryggingar. Þá bjóða flest íslensk vátryggingafélög fjölskyldum og einstaklingum upp á svokallaðar “heimilistryggingar” eða “fjölskyldutryggingar”. Hér er um að ræða nokkurs konar “vátryggingapakka”, sem innihalda nokkrar gerðir vátrygginga, svo sem slysatryggingu og ábyrgðartryggingu heimilisfólks, auk innbústryggingar og eftir atvikum aðrar gerðir vátrygginga, svo sem málskostnaðartryggingu o.fl.
Hér á eftir verður fjallað í stuttu máli um hverja tegund ofannefndra vátrygginga fyrir sig:
a) Ábyrgðartrygging vegna bifreiða og annarra vélknúinna ökutækja. Vátrygging þessi er meðal þeirra algengustu á Íslandi, enda er skylt að kaupa hana vegna allra skráningarskyldra vélknúinna ökutækja samkvæmt 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.
Samkvæmt umferðarlögum ber eigandi eða umráðamaður bifreiðar eða annars vélknúins ökutækis að meginstefnu til skaðabótaábyrgð á öllu því tjóni, sem bifreiðin veldur. Þá skiptir engu máli hvort honum verður “kennt um” tjónið, þ.e. hvort hann eða ökumaður þess ber sök á tjóninu. Helsta undantekningin frá þeirri reglu er þegar um árekstur tveggja eða fleiri vélknúinna ökutækja er að ræða, en þá bera eigendur þeirra skaðabótaábyrgð eftir því hvor eða hvaða ökumaður ber sök á árekstrinum. Þetta eru hins vegar atriði sem ekki skipta meginmáli í þessari umfjöllun.
Meginatriðið er, að eigendur og umráðamenn bifreiða og annarra vélknúinna ökutækja geta borið skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem bifreiðin veldur. Upphæð tjóns vegna einstaks óhapps getur í sumum tilvikum numið milljónum króna, eða jafnvel milljónatugum, svo sem þegar fólk slasast í umferðaróhappi og hlýtur varanlega örorku af, og þegar bifreiðin veldur miklu eignatjóni.
Það yrði flestum venjulegum einstaklingum fjárhagslega ofviða að þurfa að bera skaðabótaábyrgð á slíku tjóni. Á sama hátt gæti það bitnað harkalega á þeim, sem slasast eða verður fyrir eignatjóni í umferðarslysi, ef sá sem olli tjóninu eða ber skaðabótaábyrgð á því hefur ekki fjárhagslegt bolmagn til að bæta það.
Það er einkum af þessum ástæðum, og vegna þess hve bifreiðanotkun er algeng og umferðarslys tíð, að löggjafinn hefur ákveðið að ábyrgðartrygging skuli tekin vegna allra vélknúinna ökutækja. Í þeirri vátryggingu felst að ábyrgðartryggjandinn (vátryggingafélagið) greiðir skaðabótakröfuna, í stað þess að það komi í hlut eiganda eða umráðamanns ökutækisins. Með því er einnig tryggt, að þeir sem bíða tjón í umferðarslysum, og eiga skaðabótakröfu vegna þess, fá tjón sitt bætt.
b) Húftrygging (kaskótrygging) bifreiða. Húftryggingar bifreiða eru algengar hér á landi. Húftrygging bifreiða bætir jafnan tjón sem verður á viðkomandi bifreið vegna áreksturs, áaksturs, eldsvoða, sprengingar, eldingar, hraps, veltu, grjóthruns, snjóflóðs, þjófnaðar o.fl. Yfirleitt nemur sjálfsáhætta (sjálfsábyrgð) vátryggðs nokkrum tugum þúsunda króna, svo að vátryggður fær ekki greiddar bætur úr tryggingunni vegna tjóna, sem eru innan þeirrar fjárhæðar.
Algengustu tilvikin þar sem kemur til greiðslu úr húftryggingum eru þegar húftryggð bifreið hefur skemmst í árekstri. Svo dæmi sé tekið af árekstri tveggja bifreiða er það oft svo, að annar ökumaðurinn ber alla sök á árekstrinum. Er þá í daglegu tali sagt að hann hafi verið “í órétti”, en að hinn ökumaðurinn hafi verið “í rétti”. Sá sem var “í rétti” fær tjónið á bifreið sinni ætíð greitt úr ábyrgðartryggingu hinnar bifreiðarinnar. Sá sem var “í órétti” fær hins vegar einungis greiddar bætur vegna tjóns á eigin bifreið hafi hann tekið húftryggingu vegna bifreiðarinnar.
Stundum er það hins vegar svo, að sök er skipt á milli ökumanna sem lent hafa í árekstri. Er þá talið að þeir hafi báðir borið einhverja sök á því að áreksturinn varð. Ef báðir teljast bera jafna sök er sök skipt til helminga. Teljist annar bera meiri sök en hinn kann sök að vera skipt þannig að annar ökumaðurinn beri 1/3 sakar en hinn 2/3, eða ¼ á móti ¾ svo dæmi séu tekin. Í slíkum tilvikum ætti eigandi bifreiðar, sem hefur skemmst í árekstri, einungis rétt á að fá greiddan svo stóran hluta af tjóni sínu úr hendi hins eigandans, sem svarar til sakarhlutfalls ökumanns hinnar bifreiðarinnar. Afgang tjónsins gæti hann síðan fengið greiddan úr húftryggingu sinni, sé hún fyrir hendi.
c) Almennar slysatrygginar. Slysatrygging er vátrygging, þar sem vátryggingafélagið ábyrgist að greiða tiltekna fjárhæð í einu lagi eða yfir tiltekið tímabil, ef tiltekinn einstaklingur deyr (dánarbætur), verður óvinnufær (dagpeningar), hlýtur varanlega, læknisfræðilega örorku (bætur vegna varanlegrar örorku) eða verður að öðru leyti fyrir líkamstjóni (ýmiss útlagður kostnaður) af völdum slyss.
Með tímanum hefur skilgreining hugtaksins “slys” öðlast mikla festu í íslenskum vátryggingarétti, sem og á hinum Norðurlöndunum. Til að taka af vafa er skilgreining hugtaksins jafnan tekin upp í skilmála slysatrygginga íslenskra vátryggingafélaga. Skilgreiningin er yfirleitt eitthvað á þessa leið: “Með slysi er átt við skyndilegan, utanaðkomandi atburð, sem veldur meiðslum á líkama þess, sem tryggður er, og gerist án vilja hans”. Í skilgreiningunni eru nokkur atriði, sem vert er að skýra nánar.
Með orðinu “skyndilegur” er átt við atburð, sem gerist á mjög skömmum tíma, svo sem þegar menn detta, verða fyrir höggi o.þ.h. Utan skilgreiningarinnar falla því atburðir, sem gerast á löngum tíma, s.s. þegar menn sólbrenna, hljóta kalsár eða sýna ofnæmisviðbrögð.
Með orðinu “utanaðkomandi” er í grófum dráttum átt við, að orsök atburðarins liggi utan mannslíkamans. Dauðsföll og örorka af völdum sjúkdóma teljast t.a.m. ekki utanaðkomandi orsakir.
Orðið “atburður” hefur takmarkaða sjálfstæða þýðingu, en gerir þó að öllum líkindum að skilyrði, að um sé að ræða afmarkaðan viðburð, sem ákvarða má upphaf og endi á. Segja má að þetta skilyrði sé nátengt skilyrðinu um að atburðurinn sé “skyndilegur”.
Það er skilyrði að viðkomandi verði fyrir “meiðslum á líkama sínum” samkvæmt skilgreiningunni. Ekki ber hins vegar að skýra þau orð bókstaflega, því að öllum líkindum má telja að andlegt áfall nægi til þess að um slys teljist vera að ræða, hafi viðkomandi á annað borð orðið fyrir óhappi og séu önnur skilyrði uppfyllt. Það verður m.ö.o. tæplega gert að skilyrði, að viðkomandi hafi hlotið líkamlega áverka, svo að um slys teljist hafa verið að ræða. Þá hafa gervitennur og –gómar verið talin hluti af líkamanum í þessu tilliti, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Gleraugu og snertilinsur eru hins vegar venjulega ekki talin hluti af líkamanum, og falla því utan slysahugtaksins.
Með orðunum “verður án vilja hans” er undirstrikað, að það fellur utan slysahugtaksins þegar viðkomandi einstaklingur veldur sér sjálfur tjóni. Skýrasta dæmið um þetta er þegar viðkomandi einstaklingur fremur sjálfsmorð.
Rétt er að fjalla stuttlega um þau hugtök, sem notuð eru í slysatryggingum. Eins og að framan greinir er vátryggingartaki ekki endilega sá sem er vátryggður í merkingu vátryggingaréttar, því vátryggingartaki er sá sem tekur viðkomandi tryggingu og semur við vátryggingafélagið, en vátryggður er sá, sem á rétt á bótagreiðslum úr tryggingunni. Í slysatryggingum bætist enn eitt hugtak við flóruna, þ.e. hugtakið sá sem tryggður er, en með því er átt við þann, sem tryggingin varðar, ef svo má segja. Ef einstaklingurinn N.N. er sá, sem tryggður er, þá greiðast slysatryggingarbæturnar ef hann lendir í slysi. Í 124. gr. laga um vátryggingarsamninga er aðili þessi reyndar nefndur “sá maður, er líf hans eða heilbrigði hefur verið tryggt”, en það hugtak er fremur óþjált. Verður því hugtakið sá sem tryggður er notað hér.
Skipta má slysatryggingum í tvo meginflokka. Annars vegar er um að ræða frítímaslysatryggingar, sem greiða bætur vegna slysa, sem verða í frítíma viðkomandi einstaklings. Hins vegar er um að ræða slysatryggingu vegna slysa sem verða í vinnutíma eða á leið til eða frá vinnu.
d) Slysatrygging ökumanns. Slysatrygging ökumanns er skyldutrygging á sama hátt og ábyrgðartrygging vegna vélknúinna ökutækja. Þannig er öllum eigendum eða umráðamönnum vélknúinna ökutækja skylt að kaupa þessa vátryggingu fyrir ökutækin, eins og fram kemur í 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Eins og nafnið bendir til er slysatrygging ökumanns sérstök slysatrygging fyrir ökumenn vélknúinna ökutækja, svo sem bifreiða, bifhjóla o.fl. Vátryggingin greiðir ökumönnum vélknúinna ökutækja bætur vegna þess líkamstjóns, sem þeir verða fyrir á meðan á notkun ökutækisins stendur. Ökumaður sem slasast við árekstur eða útafakstur ætti að öllu jöfnu rétt á greiðslu úr tryggingu þessari vegna líkamstjóns síns. Það getur hins vegar varðað bótalækkun eða bótamissi úr tryggingu þessari, líkt og í flestum öðrum gerðum trygginga, ef ökumaður veldur slysinu með stórkostlegu gáleysi eða ásetningi, eða ef slysið verður rakið til ölvunar hans.
Slysatrygging ökumanns nær ekki til þess líkamstjóns, sem ökumenn verða fyrir þegar bifreiðin er ekki í notkun. Sem dæmi má nefna, að ökumaður sem er nýstiginn út úr bifreið sinni og rekur höndina harkalega í hliðarspegil hennar eða rennur á svelli, á að öllum líkindum ekki rétt á bótum úr slysatryggingu ökumanns.
Eins og áður er nefnt eru flestar slysatryggingar svokallaðar summutryggingar, en vátryggingarbætur greiðast úr slíkum tryggingum án tillits til þess hvort vátryggður hefur orðið fyrir fjártjóni. Þessu er hins vegar öfugt farið við slysatryggingu ökumanns, þannig að vátryggingarbætur úr tryggingunni eru reiknaðar út frá reglum skaðabótaréttar. Þetta þýðir m.ö.o., að ökumaður bifreiðar sem lendir í umferðarslysi á einungis rétt til greiðslu vátryggingarbóta úr slysatryggingu ökumanns að því marki, sem hann hefur orðið fyrir fjártjóni. Er ökumaðurinn að þessu leyti eins settur og aðrir farþegar í bifreiðinni og vegfarendur utan bifreiðarinnar, sem verða fyrir tjóni vegna notkunar hennar.
Samkvæmt 3. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal slysatrygging þessi einnig ná til eiganda ökutækis. Á hann því rétt til bóta úr tryggingunni vegna þess tjóns, sem hann hlýtur sem ökumaður eða farþegi í eigin bifreið, eða hlýtur af völdum þeirrar bifreiðar.
e) Sjúkratryggingar. Sjúkratryggingar eru vátryggingar, sem ætlað er að greiða bætur ef sá, sem tryggður er, verður óvinnufær tímabundið eða hlýtur varanlega örorku af völdum sjúkdóms.
Líkt og í slysatryggingun er vátryggður í sjúkratryggingum ekki endilega sá sami og sá, sem tryggður er. Þannig getur vátryggingarsamningur verið þess efnis að karlmanni verði greiddar tilteknar bætur ef eiginkona hans hlýtur varanlega örorku af völdum sjúkdóms.
Í sjúkratryggingum eru yfirleitt undanþegnir sjúkdómar, sem eru afleiðing slysa, eða notkunar áfengis, deyfi- eða eiturlyfja.
f) Brunatryggingar fasteigna. Húseigendum á Íslandi er skylt að brunatryggja allar húseignir samkvæmt lögum nr. 48/1994 um brunatryggingar. Vátrygging þessi greiðir eiganda fasteignar bætur vegna tjóns, sem verður á fasteign hans við eldsvoða. Þá taka tryggingar þessar jafnan líka til tjóns af völdum eldingar, sótfalls, loftfara og fallandi hluta úr þeim og slökkvi- og björgunaraðgerða.
g) Fjölskyldutryggingar / heimilistryggingar. Mjög algengt er að fjölskyldur og einstaklingar kaupi svokallaðar fjölskyldutryggingar eða heimilistryggingar. Hér er í raun um að ræða tvö nöfn á sömu vátryggingunni. Tryggingar þessar eru í raun hópur ýmissa vátrygginga, sem henta vel fjölskyldum og einstaklingum. Meðal þeirra trygginga, sem jafnan felast í fjölskyldutryggingu, eru innbústrygging, ábyrgðartrygging, frítímaslysatrygging, greiðslukortatrygging, farangurstrygging og málskostnaðartrygging.
Innbústrygging bætir tjón, sem verður á innbúi vátryggðs, þ.e. húsgögnum, málverkum, heimilistækjum og öðru hefðbundnu lausafé auk peninga, verðbréfa, frímerkjasafna o.fl., við bruna, umferðaróhapp, þjófnað, rán, skemmdarverk, útstreymi vatns og annarra vökva, óveðurs o.fl.
Ábyrgðartrygging greiðir bætur vegna skaðabótaskyldu, sem fellur á vátryggðan sem einstakling samkvæmt íslenskum lögum. Sem dæmi má nefna, að ef ábyrgðartryggður einstaklingur veldur öðrum einstaklingi líkamstjóni með einföldu gáleysi, þá greiðir ábyrgðartrygging vátryggðs hinum slasaða skaðabætur.
Greiðslukortatrygging greiðir bætur vegna þess að óviðkomandi aðili notar greiðslukort vátryggðs með saknæmum hætti.
Farangurstrygging greiðir bætur vegna tjóns á farangri vátryggðs á ferðalagi.
Málskostnaðartrygging greiðir vátryggðum bætur vegna kostnaðar hans vegna lögmannsþjónustu við rekstur dómsmála af ýmsu tilefni.
h) Líftryggingar. Með hugtakinu líftrygging er í daglegu tali alla jafna átt við vátryggingu, sem greiðir bætur við andlát manns. Tegundir líftrygginga eru hins vegar mun fleiri, enda nær hugtakið líftrygging einnig til svokallaðra lífeyristrygginga eða söfnunarlíftrygginga, þ.e. vátrygginga þar sem reglubundnar greiðslur eru inntar af hendi úr tryggingunni í tiltekinn tíma, yfirleitt á meðan viðkomandi einstaklingur er enn í lifanda lífi. Slíkar tryggingar hafa rutt sér til rúms hér á landi á síðustu árum.
Vátryggingartaki getur ýmist tekið líftryggingu vegna eigin lífs, og þá tilnefnt tiltekinn aðila sem vátryggðan, þ.e. viðtakanda vátryggingarbótanna, eða tekið líftryggingu vegna lífs annars manns, og verið sjálfur vátryggður. Það liggur í augum uppi, að síðarnefnd tegund vátrygginga kann að bjóða hættunni heim, þar sem miklir fjárhagslegir hagsmunir vátryggðs kunna að vera bundnir við að tiltekinn aðili andist innan ákveðins tíma. Er því alla jafna gengið eftir samþykki þess síðarnefnda áður en vátryggingafélagið tekur slíka tryggingu að sér.
Líftryggingum er oft skipt í tvo flokka, annars vegar höfuðstólstryggingar, en hins vegar lífeyristryggingar eða söfnunarlíftryggingar. Ýmsar útgáfur eru til af líftryggingum, og jafnvel þannig að samhliða “hefðbundinni” líftryggingu er tekin lífeyristrygging. Hér verður getið helstu tegunda líftrygginga, sem er að finna á íslenskum vátryggingamarkaði og á hinum Norðurlöndunum.
h) 1. Höfuðstólstryggingar. Eins og áður segir er með orðinu líftrygging í daglegu tali yfirleitt átt við tryggingu, sem greiðir tilteknar bætur ef sá, sem tryggður er, deyr á einhverju ákveðnu tímabili. Þessi gerð líftrygginga er oft nefnd áhættulíftryggingar. Slík vátrygging gæti t.a.m. falið í sér, að vátryggingafélagið greiði kr. 5.000.000,- ef maðurinn N.N. deyr áður en hann verður fimmtugur. Skyld þessari tegund líftrygginga er líftrygging, sem greiðir bætur við andlát N.N. óháð því hvenær það ber að höndum.
Enn ein gerð líftrygginga greiðir út tiltekinn höfuðstól annað hvort við andlát manns fyrir tiltekinn tíma eða þegar viðkomandi nær tilteknum aldri. Slík trygging gæti t.a.m. verið þess efnis, að greiddar verði kr. 5.000.000,- þegar viðkomandi einstaklingur verður fimmtugur, en við andlát hans ef hann deyr fyrir þann tíma.
Loks skal getið líftrygginga, sem stundum eru nefndar einfaldar höfuðstólstryggingar. Slíkar tryggingar greiða bætur, tiltekinn höfuðstól, á fyrirfram ákveðnum tíma óháð því hvort viðkomandi einstaklingur er lifandi eða látinn á þeim tíma.
h) 2. Lífeyristryggingar - söfnunarlíftryggingar. Margir möguleikar eru á útfærslu þessara vátrygginga. Sem dæmi má nefna vátryggingu, sem greiðir tiltekna upphæð á ári til eftirlifandi maka þess, sem tryggður er, frá andláti hans og til fyrirfram ákveðins tíma. Önnur keimlík gerð þessara trygginga greiðir eftirlifandi maka þess, sem tryggður er, árlegar bætur frá andláti hans og til þess tíma er langlífari makinn deyr. Þá eru hefðbundnar gerðir lífeyristrygginga, sem eru áþekkar greiðslum eftirlaunamanna úr lífeyrissjóðum, og greiða vátryggðu